5.09.2017

Хүслийн овоо

Тэнгэр зорьсон аавыг минь тамгалсан
Тэнүүн талын эхэн дэх цагаан овоо
Тодоос тод харагдах
Торгоны хээтэй хийморийн овоо

Тойроод алхаж явахад
Таньтайгаа уулзах мэт болно
Тэртээд хөвөх сэмжин үүлэнд
Таны дүр тодрох мэт санагдана

Алсад одсон аавыг минь орлох
Арвагарын тал дах цагаан овоо
Алаг дэлхийн бөөрөн дэх
Алганы хээтэй хийморийн овоо

Үлээн илбэх салхи нь
Ерөөл тавих мэт сонсогдоно
Өргөсөн идээ будаа нь
Өөрт минь үржин ирнэ

Хол явсан аавыг минь бодогдуулах
Хязгааргүй талын эхэн дэх хөх овоо
Хүсэл бүхэн биелэх
Хүүхдүүдийнх нь шүтдэг хүслийн овоо

Чулуу нэмэн зогсож байхад
Чанадаас та минь шивнэх шиг санагдана
Хацар алгадах сэвшээ салхи нь
Холоос хүүгээ үнэрлэх шиг үлээнэ

Асгарах бороо дайрсан ч
Амгалаан тэр хавьдаа
Хүчтэй хуй болсон ч
Холуур хуйлран одно

Зэллэн нисэх шувуудын цуваа нь
Зүүдэнд хэлсэн таны үгийг тээж ирнэ
Зөрөн өнгөрөх зүс бүрийн адууны тоос
Замхран одох арцны үнэртэй холилдон арилна

Тэнгэр зорьсон аавыг минь тамгалсан
Тэнүүн талын эхэн дэх цагаан овоо
Хүсэл бүхэн биелэх
Хүүхдүүдийнх нь шүтдэг хүслийн овоо
                                                                         Н.Энхболд      2017 он

4.27.2017

Ханийн нутаг хосгүй сайхаан

Миний хань чинь хуучны Засагт Хан аймгийн Сэцэн засгийн хошуу, Богд Хаант Монгол Улсын үеийн Сартуул Сэцэн вангийн хошуу, ардын засгийн Хан Тайшир Уулын аймгийн Сэцэн Сарт Уулын хошуу одоогийн Завхан аймгийн Эрдэнэхайрхан сумын уугуул эртний Алаг адуу овогт сартуул бүсгүй.
Эрхэт хангай, элчилгүй говийн сүлжээс
Эрдэнэхайрхан нутгийн бүсүй
Цэдиг түүх, цаг хугацааны хэлхээс
Цэцэн сартуулын унаган бүсгүй
Жаахан нуурандаа жаргаж явсан
Жижигхэн биетэй ажилсаг бүсгүй
Заяат Очирвааний гийгүүлсэн
Завхан нутгийн золбоолог бүсгүй
Улаан шаргал манхнаар эмжсэн
Улаагчны үзэсгэлэнт Хар нуур
Дахин дахин эргэж тойрмоор
Далайгаас тасарсан гоёмсог сувд
Танан цагаан гэрээр чимсэн
Тээлийн голын уужим хөндий
Санан санан саатан суумаар
Сарны хөндийн сайхан сондор
Хараад хараад ханашгүй
Холоос дуудах холбоо хоёр Авгуш
Хаанаас ч харсан сэтгэлд дотно
Хонгор багынх дурсамж
Уруудаж өгсөж хонио бэлчээсэн
Улаан шанааны уужим энгэр
Зүрхэндээ зүмбэрлүүлж сэтгэлдээ хадсан
Зүүднийх нь нутаг Товхош уул
Үүцээ хадгалах эрдэнийн хаалга
Үүлэн дээрхи Сэнжит цохио
Үлгэрийн юм шиг нүүдлийн нутаг
Үнэхээр гайхалтай Бургастайн ам
Элчилгүй их Монгол элсний үргэлжлэл
Ээвэр бүлээн Бор хярын элс
Эх дэлхийн минь гайхамшиг
Элснээс ундрах Мухарт, Нарийний голууд
Өнө эртний өвөлжөөний нутаг
Өнтэй дулаан Их хайрхан
Эгэлгүй ховор байгалийн урлан
Их, Бага, Эхийн агуй
Аавдаа эрхэлж ээждээ тунин
Аргал түүж, хонь хариулж өссөн
Холхи тэртээ ч сэтгэл татах
Хонгор ханийн минь нутаг хосгүй сайхан
                                                                               
2017 он Н.Энхболд

4.21.2017

Буурай ээж минь


Өрөөлийн төлөө өөрийгөө зориулсан
Өрөвчхөн сэтгэлтэй миний муу, буурай ээж
Өр зүрхэндээ ч, зай үлдээлгүй
Өөрийн хэдэн зээгээ өлгийдөж өсгөсөн миний муу, буурай ээж

Хөгшин ээж гэж хэн анх дуудсан юм бол гэж
Хааяа би гайхдаг юм
Хөнгөн шингэн залуу хүн шүү дээ гэж
Хүү нь дандаа боддог юм

Нараар наадан наасан наамал чинь,
Сараар сүүдэрлүүлэн урласан үйл чинь
Хаанаас ч харсан хааны гоёл
Хачин тансаг хатны өмсгөл

Наадам наадмын гоёлыг хараад
Нутгийн хөгшчүүд чамлаж суусан
Үйлэнд уран таны хийцийг
Үй зайгүй магтаж байсан

Хичээл тараад гүйгээд очиход
Хийцтэй, будаатай цай порхийлгэчихээд
Хэдэн хүүхдээ хүлээж
Хий дэмий холхиж суудагсан, та

Гялалзсан гуталтай эр хүн
Гоёмсог харагддаг юм гээд
Гайхтал өнгөлсөн гутлыг минь заагаад
Гэмгүйхэн инээмсэглэж зогсдогсон, та

Номонд та мөнгө харамладаггүй сэн
Намайг дандаа шахаж шавдуулдагсан
Уншаад эхлэхээр та минь
Урдахь ажлаа умартан, шимтэн суудагсан

Ховорхон тэр боломжыг
Хүү нь дандаа ашиглаж чадаагүй ээ
Хааяа би тандаа, хичээл ном хэцүү гэж
Худал үнэн ярьж, нааш цааш гүйж явсан даа

Хорвоо дэлхий бүтэн эргэжээ
Хүү нь өтөлж өвөө болжээ
Ачын ач чинь алхаж явна энэ хөрстөд

Аяа та минь харж л байгаа даа, миний муу буурай ээж
                                                                Н.Энхболд    2017 он

3.21.2017

Аавын минь дуу


Халамцахдаа аав минь дуу дуулна
Хазгайдуу ч гэсэн сэтгэлээсээ дуулна
Хоёр нүдэнд нь нулимс тунарч
Холын тэртээх нутгаа дуулна

Хааяа аав минь дуу аялна
Хажуунаас нь ээж минь эвлэгхэн дэмжинэ
Хослон дуулах тэр дуу нь
Хорвоогийн хамгийн хосгүй эгшиг

Ховорхон ч гэсэн аав минь дуулна
Ховд нутгаа санан дуулна
Өр зүрхэндээ бодлоо хураан
Үнэн сэтгэлээсээ аав минь дуулна

Сархад хүртэхээрээ аав, хааяа дуулна
Солгойдуу ч, зүрхнээсээ дуулна
Санан дуулах нутгийнх нь дуу

Санаанд минь гүн, шингэж үлджээ

2.11.2017

Хиргисүүр

Хиргисүүр нь хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үе буюу МЭӨ 3000 жилээс МЭӨ 400-300 жилийн үед хамрагдах өвөрмөц дурсгал юм. Манай орны нутаг дэвсгэрт хиргисүүр маш өргөн хэмжээгээр тархсан байдаг бөгөөд харин бусад булшуудыг бодвол харьцангуй бага малтан судлагдсан ажээ. Энэ нь хэд хэдэн учир шалтгаантай юм. Нэгдүгээрт, хиргисүүрийг цогцлон бүтээхдээ маш их хүч хөдөлмөр зарж, асар олон чулууг овоолон, том дугуй чулуун дараас үүсгэн байгуулсан байдаг учир малтан судлахад их хүч хөдөлмөр, цаг хугацаа шаардагддаг. Хоѐрдугаарт хиргисүүрийн ихэнх нь тахилга тайлгын зориулалттай учир шинжилгээний хэрэглэгдэхүүн болохуйц эд өлгийн зүйлс маш ховор гардаг. Эдгээр учир шалтгааны улмаас хиргисүүрийг тэр бүр нарийвчлан судлалгүй явсаар ирсэн байна.

Хиргисүүрийг үйлдэгчид нь хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үеийн нүүдэлчид байсан гэдэг нь түүний
дөрвөлжин булш, буган хөшөөтэй нэг дор нэгэн цогцолбор болон оршин байдгаас илэрхий.
Манай орны нутаг дэвсгэр дээр байгаа хиргисүүрүүд нь гаднах хэлбэр төрх зохион байгуулалтын хувьд янз бүр байдаг. Гэхдээ энэ бүгдэд зохион байгуулалтын нэгдмэл арга ажиглагддаг. Энэ нь юуны түрүүнд бүх хиргисүүрүүд том хэмжээний дугуй овгор чулуун дараастай байдагт оршино. Уг дараасаа тойруулан чулуу эгнүүлэн зоож дугуй, дөрвөлжин хүрээ татсан байдаг бөгөөд энэ хүрээний дотор болон гадна талаар чулуу овоолон шигтгэсэн олон тооны дөрвөлжин, дугуй жижиг байгууламжуудыг байгуулсан байдаг. Зарим хиргисүүрүүдийн хүрээ нь давхар байх ч тохиолдол байдаг.

Мөн зарим хиргисүүрүүдийн голын овгор дараасаас эхлэн хүрээ хүртэл дөрвөн зүгт нь чулуу шигтгэн
суулган зам буюу цацраг гаргасан тохиолдол ч байна. Хиргисүүрүүд хэмжээний хувьд харилцан адилгүй байдаг бөгөөд зарим газарт 100 гаруй м голдоч бүхий хиргисүүрүүд ч тааралддаг.

Одоогийн байдлаар манай орны нутаг дэвсгэрт цөөн тооны хиргисүүрийг малтан судлаад байна. Тухайлбал 1988 онд МЗТСХЭ-ийн хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үеийн дурсгал судлах анги Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын ойролцоо 5 хиргисүүрийг малтан судалжээ. Эдгээрийн хоѐр нь гадуураа дөрвөлжин хүрээтэй, уг хүрээний дөрвөн буланд чулуун жижиг дараастай, үлдсэн гурав нь гадуураа хүрээгүй байсан байна. Гурван булшнаас оршуулгын шинж тэмдэг илэрсэн бөгөөд нөгөө хоѐр нь тахилга тайлгын байгууламж байсан байна.

Монгол-Францын хамтарсан экспедиц 1997 онд Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын нутаг Эгийн голын савд 3 хиргисүүр, Монгол-Америкийн хамтарсан археологийн экспедиц 1999 онд Увс аймгийн Бөхмөрөн сумын Байрамын шилд нэгэн том хиргисүүрийг малтан шинжилсэн нь мөн нь л тахилга тайлгын байгууламж байжээ. Байрамын шилийн хиргисүүр 3 м өндөр, 22 м голдоч бүхий чулуун дараастай, дарааснаас дөрвөн зүгт дөрвөн өргөн зам татаж 60 м голдоч бүхий гаднах дугуй цагираган хүрээтэй холбосон байна. Хүрээ ба замын өргөн нь 3 м болно.

2001 онд Монгол-Бельгийн хамтарсан археологийн экспедици булган аймгийн Дашинчилэн сумын нутаг
Харбухын голны баруун эрэгт нэгэн хиргисүүрийг малтан шинжилсэн байна. Энэ хиргисүүр нь гадна талаараа 25х27 м хэмжээтэй дөрвөлжин хүрээтэй. 9 м голдоч бүхий овоолсон чулуун дараастай байсан бөгөөд гадна хүрээний зүүн талд хоѐр эгнээ 8 чулуун дагуул байгууламжтай. Зүүн талд мөн 5 дагуул байгууламжтай байжээ. Зүүн талын дагуул байгууламжуудыг малтан үзэхэд 30-50 см-ийн гүнд нэг нэг адууны толгойг хиргисүүр лүү харуулан тавьсан байна. Хиргсиүүрийг малтах явцад дараас чулууны дороос газар ухалгүй өнгөн хөрсөн дээр тавьж дээрээс нь чулуугаар дарсан хүний оршуулга илэрчээ. Хүнээ толгойг нь баруун тийш хандуулан тэнэгэр байдалтай дээш харуулан хэвтүүлж оршуулсан байна. Хүнээ дагалдуулан тавьсан ямар нэгэн эд өлгийн зүйлс олдоогүй боловч дараас чулууг цэвэрлэх явцад чулууны завсар хоорондоос гайхалтай сайн хадгалагдсан хүрэл ооль олдсон ажээ.

Судлаачид хиргисүүрийг МЭӨ II мянган жилийн төгсгөл МЭӨ I мянган жилийн эхэн үед холбогдуулан авч үздэг бөгөөд бүтэц зохион байгуулалтыг нь авч үзвэл, нас барагсадаа гол төлөв баруун болон баруун хойд зүг рүү чиглүүлэн тавьдаг байсан нь тодорхой байна. Мөн ихэнх тохиолдолд булшны нүх ухалгүй газрын хөрсөн дээр хүнээ тавин чулуугаар дарж оршуулдаг байсан нь тогтоогдсон.


Монголын археологи” номноос

2.03.2017

Түрэгийн үеийн хүн чулуун дурсгал

Түрэгийн тайлгын онгоны нэг бүрэлдэхүүн хэсэг болох хүн чулуун хөшөө нь тухайн үеийн хүмүүсийн төрх байдал, хувцас өмсгөл, эд хэрэглэл, гоѐл чимэг, зэр зэвсгийн төрөл зүйл, тэдгээрийн онцлог зэргийг сэргээн тодруулж судлахад онцгой ач холбогдолтой эх сурвалж баримт төдийгүй тэр үеийн дүрслэх урлагийн хөгжил, гоо сайхны үзлийн хэмжээ төвшинг илтгэн харуулдаг байна.

Монгол нутагт эдүгээ нийт 500 гаруй хүн чулуу илрүүлэн олж бүртгээд байгаагийн 400 гаруй нь түрэгийн үед холбогдох ба цаашид ч шинээр нэмэн олдох боломжтой юм. Хүн чулуу хэмээх нь боржин, гантиг, хүрмэн чулуу, элсэн чулуу занар зэрэг чулуугаар хүний дүрс оруулан хийж тахил тайлгын онгоны бүрэлдэхүүнд оруулан босгодог хөшөө юм.

Түрэгийн хүн чулууг чухам хэнд зориулан босгож байсан талаар судлаачдын дунд эсрэг тэсрэг
үзэл бодол оршсоор иржээ. Нэг хэсэг судлаачид эдгээр хөшөө нь нас барсан баатар эрийн хамгийн хүчит дайсан этгээдийг дүрслэн үзүүлсэн дурсгал гэж үздэг бол нөгөө зарим нь нас барсан баатрыг өөрийг нь дүрслэн түүнд зориулж босгосон хөшөө гэж үздэг байна. Түрэгийн тахилын онгонууд нь хүн дүрстэй чулуун хөшөө, түүний өмнөөс зүүн урагш чиглүүлэн цувуулан зоосон балбал буюу зэл чулуу хэмээх хоѐр үндсэн хэсгээс бүрэлддэгээс үүдэн эдгээрийг хооронд нь хольж хутгах явдал гарч ийн зөрүүтэй үзэл бодол үүсэхэд нөлөөлжээ. Гэвч одоо дийлэнх судлаач, хүн чулуун хөшөө нь нас барсан баатар дайчныг дүрслэх ба цувуулж тавьсан зэл чулуу (балбал) нь түүний алж устгасан дайсан этгэдийг буюу оршуулга тайлгын ѐслолд оролцсон хүмүүсийг төлөөлүүлдэг гэсэн саналыг баримтлах болжээ.

Ихэнх тохиолдолд тахил тайлгын нэгэн онгоны бүрэлдэхүүнд буюу чулуун хашлагын дэргэд нэг л хүн чулуу тавьсан байдаг. Эдгээр нь босоо зогссон буюу завилан суусан дүрстэй, гартаа сав суулга барьж, зүүн гараар бүснээс зүүсэн сэлэм буюу хутганы бариулаас атгасан байх ба ихэнх хүн чулуунд хөл дүрслээгүй байна.

Алдар цуутай хаад ноѐдын онгоны нүсэр цогцолборын бүрэлдэхүүнд олон хүн чулуу тавьсан байдаг. Тухайлбал, Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутаг Өнгөтийн хөшөө хэмээх тахилын том онгоны бүрэлдэхүүнд 28, Куль Тегин ноѐны онгонд 10, Шивээт Улааны онгонд 9, Их хөшөөтөд 6, Тоньюкукийн болон Билгэ хааны онгон, Өвөрхангай аймгийн Уянга сумын нутаг дахь Онгийн голын дурсгал зэрэгт 5 хүн чулуу мэдэгдэж байна. Анх эдгээр дурсгалыг цогцлон байгуулах үед чухам хэдэн хүн чулуу тавьсан нь тодорхойгүй, гагцхүү одоо байрандаа үлдэж хоцроод байгаа нь ийм тоотой ажээ.

Ийнхүү олон хүн чулуу нэг дор байгаа тохиолдолд тэдгээрийн хийц дүрслэл өөр өөр байдаг нь уг хүмүүсийн угсаа гарал, зэрэг дэвийн ялгаанаас шалтгаалсан байна. Тухайлбал, онгоны эзэн язгууртан ноѐны хөрөг дүрсийг завилан суусан байдлаар, онгоны байгууламжийн хоймор хэсэгт байрлуулах ба зарим онцлог тохиолдолд хатных нь хөргийг мөн зэрэгцүүлэн тавьсан байх нь бий. Үүнд, Билгэ хаан болоод Куль Тегиний онгоны аль алинд тэдгээрийг хатных нь хамт урлан хийж дүрсэлсэн байх ажээ. Түүнчлэн эдгээр ихэс дээдэст үйлчлэх шадар дагалт, зарц зэрэг хүмүүсийн дүрсийг уг байгууламжийн үүдэн талд босоо зогссон буюу сөхрөн суусан байдлаар урлан хийж тавьдаг байжээ.

Эртний Нангиадын түүх сударт түрэгүүдийг зөв энгэртэй дээл өмсдөг мэтээр тэмдэглэсэн байх боловч хүн чулууны хэрэглэгдэхүүнээс үзэхэд буруу, зөв энгэртэй аль аль нь тохиолддог. Тэгэхдээ түрэг хувцасны хэв маяг жигд, хоѐр тийш эргүүлсэн өргөн захтай дээл байх ба тал дүгрэг буюу дөрвөлжин товруутай, олон унжлага бүхий агсарга бүс бүсэлсэн байна. Бүснээс шулуун урт илд, махир чинжаал хутга, дүгрэг хэлбэртэй хавтага сав зэргийг унжуулдаг байжээ. Хүн чулуунд дүрсэлсэн эд өлгийн эдгээр зүйлс нь мөн үеийн булшны малтлагаас биет байдлаараа олдож байсан нь цөөнгүй бөгөөд тэдгээр дурсгалын он цаг хийгээд хэрэгцээ зориулалтыг тодорхойлох найдвартай баримт нотолгоо болдог байна.

Хүн чулууд нь түүхийн урт удаан хугацааг туулж өнөө бидний үед уламжлан ирэхдээ толгой нь хугарч алга болох, энд тэндээсээ хагарч хэлтрэх, байгалийн хүчин зүйлээс элэгдэж мөлийх зэрэг янз бүрээр гэмтэж муудсан байдаг. Гэмтэл эвдрэлийн шалтгааныг судлаачид тайлбарлахдаа, Түрэгийн дараа Төв Азийн түүхэнд тодрон гарсан уйгарууд эвдэж гэмтээх зэрэг олон шалтгаан байсан гэж үздэг. Толгой нь бүтэн үлдсэн хүн чулуудыг ажиглахад ихэвчлэн монголжуу өргөн шанаатай, жартгар нүдтэй, нэлээд тохиолдолд махирлаж эргүүлсэн живэр сахалтай байх ажээ. Толгойн үсээ урт ургуулж олон салаа гэзэг, эсвэл ганц бүдүүн гэзэг унжуулах зэрэг байдлаар засч янзалдэг байсан нь түүх сударт тэмдэглэн бичсэнтэй үндсэндээ тохирох ажээ. Түүнчлэн зарим үед огт гэзэг байхгүй, үсээ хуссан мэт тохиолдол ч байдаг. Гэзэг үсээ ийнхүү янз бүрээр засч янзлах, мөн буруу болон зөв энгэртэй дээл зэрэгцэн байх зэрэг нь Түрэгийн хаант улсын бүрэлдэхүүнд өөр өөр заншилтай олон овог аймаг багтаж байсныг харуулж байх бололтой. Энэ бүхнээс үзэхэд түрэгийн хүн чулуу нь тухайн үеийн угсаатны зан заншил, дээл хувцас, эдлэл хэрэглэлийн онцлог, Түрэгийн бүрэлдэхүүнд байсан олон овог аймгийн угсаатны бүрэлдэхүүнийг тодруулан гаргахад нэн ач холбогдолтой дурсгал болох ажээ.


Монголын археолги” номноос

1.29.2017

Буган хөшөө

Монголын хүрэл ба төмрийн түрүү үеийн нэг чухал дурсгал бол буган хөшөө юм. Эрдэмтэд буган хөшөө хэмээн гонзгой урт чулууны хажуугийн дөрвөн талыг сайтар засаж, гурав зааглан гол төлөв нүүрэн талын, заримдаа нүүрэн ба ар талын оройн хэсэгт нар сар хоёроос гурван ташуу зураас, хүний нүүрний дүрс, хөшөөний их биеийг ороолгон сүрэг бугыг загварчлан дүрслэн тэдний доогуур бүс татаж зэр зэвсэг зүүсэн байдалтай дүрсэлсэн хөшөө чулууг хэлдэг. Хөшөөнөө чинжаал, байлдааны алх, хутга, нум сум, жад, бамбай зэрэг зэр зэвсэг, хүрэл толь дүрслэхээс гадна зарим хөшөөний бүсийг янз бүрийн хээ гарган чимсэн байдаг.
Буган хөшөө дунджаар 1-4 м өндөр, 20-40 см зузаан, 30-80 см өргөн хэмжээтэй бөгөөд түүнийг үйлдэхэд зураг, сийлбэр, уран баримлын аргуудыг хослуулан ашигласан байна. Мөн бугыг бодит байдлаар дүрсэлсэн, бугын оронд адуу, зээр зэрэг өөр амьтад дүрсэлсэн, эсхүл огт амьтны дүрсгүй бүс, зэр зэвсэг болон бусад зүйлсийг дүрсэлсэн хөшөө ч бий.

Евроазийн хээр талын бүс нутагт хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үед өргөн тархсан түүх соёлын гайхамшигт дурсгал болох буган хөшөөг эрдэмтэд 100 гаруй жилийн өмнөөс судалж 700 гаран буган хөшөөг илрүүлжээ.
Үүнд монгол нутгаас 550 орчим, Өвөр байгалийн нутгаас 20 гаруй, Саян Алтайгаас бас 20 орчим, Уулын Алтайгаас 60 орчим, Казакстан Дундад Азиас 20 орчим, баруун тийш Оренбург, Кавказ, Укриан Эльба гол хүртэл 10 гаруй олджээ.
Буган хөшөөг эрдэмтэд хэлбэр төрхийн хувьд үндсэн гурван төрөлд хувааж үздэг.
1.Монгол-Өвөр байгалийн бугын загварчилсан дүрст буган хөшөө
2.Саян-Алтайн амьтдын бодит дүрст буган хөшөө
3.Ази-Европын амьтны дүрсгүй буган хөшөө

Монгол-Өвөр байгалийн бугын загварчилсан дүрст буган хөшөө
Энэ төрлийн буган хөшөө тооны хувьд хамгийн олон бөгөөд манай улсын Архангай, Өвөрхангай, Завхан, Баянхонгор, Булган, Төв, Сэлэнгэ, Хөвсгөл, Хэнтий, Ховд, Увс, Баян-Өлгий аймгийн нутаг бий боловч гол цөм нь Хангай, Хэнтий Соёны уулсын орчмын нутаг юм. Монгол улсын нутгаас гадна Өвөр байгаль, Тува Алтайд цөөн тоогоор тархжээ. Архангайн Эрдэнэмандал сумын нутагт Хануй багийн төвөөс зүүн тийш Хануй голын хойд дэнж дээр олон жижиг 2-3 м голдочтой дугуй далангаас бүтсэн том дөрвөлжин хэлбэрийн тахилын байгууламжууд хиригсүүр, том
дөрвөлжин хашлага бүхий бусад байгууламж, хэдэн арван буган хөшөө бүхий ёслол, оршуулгын цогцолборыг бий. Энд бүх хөшөөнөө бугыг загварчилан дүрсэлсэн бөгөөд нар, сар, зэр зэвсэг, гоёл чимэглэлийг сийлжээ. Монгол нутагт ингэж загварчилан дүрсэлсэн буган хөшөө элбэг.

Саян-Алтайн амьтдын бодит дүрст буган хөшөө.
Энэ төрлийн буган хөшөө Монгол улсын баруун талын Увс, Хөвсгөл, Ховд, Баян-Өлгийн нутагт зонхилон тархсан байдаг. Энэ төрлийн буган хөшөөний нэг нь Хөвсгөл аймгийн Шинэ Идэр сумын нутаг Дөрөлжийн амны өргөн хөндийд том хиригсүүрийн дунд буй дөрвөн буган хөшөө юм. Эдгээрийн нэг хөшөө нь цайвар саарал өнгийн боржин чулуугаар хийсэн 3 м өндөр бөгөөд түүний оройн хэсэгт төвгөр гарган малгай мэт зүйлийг дүрсэлсэн ба хөшөөний оройн хэсгийн эргэн тойрон нэг эгнээ олон хонхор гаргаж доод талаар нь нарийвтар бүс татаж гурав заагласан байна. Хөшөөний баруун хажуугийн дээд оройн хэсэгт хоёр ташуу зураас, бүснээс хоёр үзүүр нь дээш тахийж ээтийсэн эдлэл, нүүрэн өргөн талын дээд хэсэгт нар, дунд хэсэгт дөрвөн бугыгнэгийг нь хөндлөн, гурвыг нь хөшөөний орой уруу хандуулан цувуулж бодит байдлаар дүрсэлжээ.Зүүн хажуугийн дунд хэсгийн дээхэн талд зогч буй ганц буга, арын өргөн хажуугийн оройн хэсэгт нар, дунд хэсэгт таван бугыг хөшөөний орой уруу хандуулан цувуулж бодит байдлаар дүрсэлж, бүсний доод талд чинжаал урлажээ.

Ази-Европын амьтны дүрсгүй буган хөшөө.
Буган хөшөөний нэгэн өвөрмөц төрөл болох буга болон амьтны дүрсгүй харин нар, сар заримдаа ээмэг ч гэдэг, зэр зэвсэг, бүс зэргийг дүрсэлсэн хөшөө Монгол орны баруун аймгуудын нутгаар мөн Оросын Алтай, Дундуд Ази, Дорнод Европ хүртэл цөөн тоотой тархсан байдаг. Эдгээрийн нэг нь Увс аймгийн Түргэн сумын Дэлгэр мөрөн багийн төвд бий. Хөшөөний дээд хэсгээр нарийн ховилон хонхор тойруулан татаад нүүрэн ба ар талын дээд хэсэгт тус бүр нэг нэг нар, хажуу нарийн талд ташуу гурван зураас татжээ. Дунд хэсгийн урд талд алхан зээтүү, дунд талд тахир эдлэл, арын өргөн талд саадганд буй нум дүрсэлжээ.
Мөн сумын Бурхутайн өвөрт буй нэгэн хөшөөний дээд хэсгийн ар, өвөр талд тус бүр нэг онги дүрсэлж доогуур нь нарийн зураасан бүс татжээ. Улаангом хотын хойд талаар урсах Хархираагийн голын Цагаан сайрт буй нэгэн хөшөөний оройг нь хүний хүзүү мэт нарийсган засаж өргөн талд нь олон зэрэгцээ хонхорыг хоёр эгнээ доош ташуу дүрсэлсэн ба хажуугийн нарийн талын дээд хэсгээр нэг эгнээ олон хонхор, түүнээс арай доогуур ганц нарийн ховилон зураас татжээ. Завхан аймгийн Тэлмэн сумын нутагт нэг дор буй 6 буган хөшөөний гурав нь загварчилсан бугын дүрстэй гурав нь бугын дүрсгүй зэр зэвсэг дүрсэлсэн байдаг.

Буган хөшөө тал хөндий, уулын ам бэл, жижиг уул толгойн орой дээр ганц нэгээрээ буюу хэд хэдээрээ бүр арав хориороо ч тохиолдох ба хиригсүүр дөрвөлжин булшны дэргэд тэдний хана, булангийн хөшөө болгож босгосон байдаг. Буган хөшөөг тойруулан чулуугаар цөөн хэдээс хэдэн зуун жижиг цагираг өрж үйлдсэн байх нь элбэг. Архангай аймгийн Ихтамир сумын нутаг Шивэртийн аманд буй буган хөшөө бүхий дурсгалд 30-35 см өндөр, 2 м голдочтой чулуун далантай өрлөг 7 байсныг малтахад тус бүрээс нь нэг нэг адууны толгой, нэг удаа тэмээний толгойн яс гарчээ.

Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын Хануй голын хөндийн олон арван буган хөшөө бүхий томоохон цогцолбороос зарим хэсгийг малтахад хазаарын хүрэл амгай, зуузай зэрэг гарсан байна. Буган хөшөөнүүд тэднийг тойрсон хэдэн арван зуу хүртэлх тахилгын чулуун өрлөг, том дугуй чулуун далантай булш, дөрвөлжин булш зэрэг нь нэг бүхэл бүтэн цогцолбор дурсгалыг бүрдүүлсэн байх нь цөөнгүй.

Буган хөшөө нь оршуулгын зан үйлд хэрэглэгдэхээс гадна хөшөөн дээр буганаас гадна металл зэр зэвсгийг дүрсэлсэн байдгаас түүнийг металл зэвсэг үйлдвэрлэлд нэвтэрч хүй нэгдлийн овгийн байгууллын дотоод зохион байгуулалтанд үндсэн өөрчлөлт оруулж, эцгийн эрхт ёс тогтсон тэр үед дайчин эрд зориулан бүтээж байжээ. Буган хөшөөг хүрэл зэвсгийн сүүлч, төмөр зэвсгийн түрүү үеийн дөрвөлжин булшийг үйлдэхэд жирийн материал болгон өргөн ашигласан, түүн дээр хүрэл зэвсгийн дунд үед холбогдох зэр зэвсгийн зүйлсийг дүрсэлсэн, түүнийг баатар дайчин эр хүнд зориулан босгосон зэргээс энэхүү гайхамшигт дурсгал, сүрлэг баримлыг хүрэл зэвсгийн сүүл үеэс (МЭӨ 2000 жилийн сүүлч) эхлэн төмөр зэвсгийн түрүү үеийг ( МЭӨ 700-300 он) дуустал бүтээж байжээ.

Буган хөшөөний эртний дурсгалууд зөвхөн Монгол улсын төв нутгаас олдож байгаа нь энэхүү гайхамшигт дурсгал анх Монголын төв нутагт хүрэл зэвсгийн дунд үед үүсэж төмөр зэвсгийн түрүү гэхэд Монгол нутаг даяар түгэн дэлгэрч цаашдаа одоогийн Тува, Байгаль нуурын наад бие хүртэл өргөн тархсан ба улмаар Казакстан, Дундад Ази, Оренбург муж, Умард кавказ, Эльба мөрний сав хүртэл цөөн тоогоор нэвтэрсэн нь суурьшмал иргэдийн дунд олон арваар бүтээгдэж байгаагүй нүүдэлчдийн дурсгал юм.


Монгол улсын түүх” тэргүүн боть

1.27.2017

Их Юань улсын мандсан төрийн Хөх судрын учир шалтгаан хийгээд товчит тольтын долдугаар анги

Хятад бичгийн ихэд үнэнч, туйлын богд Күнз өгүүлсэн нь “Хэрэгт үүсгэл төгсгөл буй, бодист эх эцэс амуй” хэмээжүхүй. Тийнхүү ертөнцийн хүн язгуур удам үндсээ мэдэх нь зүй болой. Хэдийгээр хааны сууринд хүрсэн тэнгэрийн хөвгүүн боловч, үлгэрлэвээс эцэг эхээ, эцэг эх хэмээн онцгойлон ачлах, элбэрэх, тахимдахыг эс мэдвээс энгийн хүмүүнд ч хүрэхгүй бус уу? Түүнчлэн хүн төрөлхтөн өөрийн уг үндэс, язгуур удмаа үл мэдэн, өөрийн урьдас дээдсийн үйл явдал ба нэр овгийг эс мэдээд, үүнээс гадна хэдий тэнгэрийн утга, газрын зүйг цөм ухаж, дэлхийн ёс, орчлонгийн учрыг цөм нэвтрэвч түүнийг төө ямхын модыг өндөр асрын нурууны дээр тавиад, тэр модыг асраас өндөр хэмээх мэт уг үндэсгүй лүгэй нэгэн адил болмуй.

Тийнхүү тайж Инжаннаши би Монгол тоотноо нийтээрийг мэдтүгэй ухтугай хэмээн эцэг ноёныхоо хураасан Хөх Монголын Их Юань улсын олон зүйлийн судар бичиг, шастир түүх бүрийг цөм уудлан гаргаж, эцэг ноёныхоо санааг залгамжлан, энэ их Юань улсын судрыг бүртгэн гаргаж, хойчих үед мэргэн мунхаггүйеэ мэдтүгэй, ухтугай хэмээн судар бүрийг зах дараалан үзвээс аль судар нь боловч тэр мэт нарийн нягт илэрхий тодорхой ч зарлигаар орчуулсан Юань улсын төвийн судар, улсын тэмдэглэл боловч, гээгдэж орхигдсон ба дутуу торгон маш олон.

Дундад улсын хятад, ар газрын Монголыг эгнэгт хүний тоонд оруулахгүй, ерийн адгуус болбоос дөрвөн хөлтэй тул хэвтээгээр явмуй, ар газрын хүн гагц хоёр хөлтэй болоод босоогоор явах нь адгуус малаас баахан өөр буй за, бус зүйлийн үйлс явдал, зан авьяас нь шууд мал адгуус болой хэмээн нэгэнтээ басамжлан санаад, хэдий арван хувийн арвихан эрдэмтэн нь боловч тийн баримтлан санаж атал, санамсаргүй алтан гадас од умар этгээдийн манх элснээ бууж, Шэн-Ү хуанди богд баатар Чингис хаан мэндлээд, аянга цахилгаан мэт нэгэнтээ аянгалмагц, даруй нэг зуун жаран хоёр жилийн дэлхий дахиныг байгуулж, эдгээр Чжун Юаний хятадыг боол болгосонд эдгээр өчүүхэн атхаг эхнэр, өвөрчлөлт хятад нар тэнгэрийн цаг, газрын хэмжээний их зүйг огт бодохгүй, онц өөрийн тэр нэг зүйлийн өмхий атхаг сэтгэлээ эрхлэж, бас тэнгэрийн тооноос зөрчиж чадахгүй тул, тэсэл алдран шүд загатнан, гар нухалхийлэн, толгойгоо маажилхийлэн Их Юань улсын арван дөрвөн хааны нэг зуун жаран хоёр жил боол болж, арай Мин улсад хүрмэгц, даруй хорслоо , хариу авах газаргүйдээ хуял эхнэрийн уулийн хоншоороо билүүдэж, Чжу Фуцзы-гийн төв ариун их Ган-мү сударт Монгол ийм муу, тийм харгис, энэ мэт өршөөлгүй, тэр мэт мэдэлгүй хэмээн амны тав, хэлний зоргоор учир томоогүй чалчиж бялчсан болой. Энэ атхаг санааг ном, бичиг хоёул өвөрлөсөн бус, цөм ном бичгийг үзсэн өчүүхэн оюутан, нимгэн ухаантнаас үүсгэн өдсөн буюу.

Хөх Монголын их Юань улсын эзэд үнэхээр тэр мэт харгис хартай бөгөөс дээд тэнгэр бас юунай Юань улсад нэг зуун жаран хоёр жилийн дэлхий дахиныг соёрхох аж! Бас ч юунай эдүгээ хүртэл долоон зуун арван жил болтол Монгол хэмээн нэг зуун далан хошуу тайж нарыг үржүүлж, хойд этгээд түмэн газар шахмыг эзлүүлэх буй!

Монголын болхи бүдүүлэг тэнэг шүүдэг ба оморхог бардам цөлс чилдэс нь маш үнэн боловч эгнэгт Монголд далд нууц зальхай харгис ба гүн хүнд хор хар үгүй болой.

Жич мунхаг би онц Монголоо өмгөөлсөн ба үгүйг хойч өдрийн мэргэд бээр хянан үзэж, мунхаг миний санаанд энэ нэгэн ангийн шударга шүүмж хэмээн санамуй. Эдгээр хятад бичээч нар адагтаа биеийг зөв, сэтгэлийг хэлбэрэлгүй арилган чадаагүйгээр улс төрийн их хэргийг зоргоор өө гарган, сэв эрэн муушаах нь маш ичингүйрэлтэй болой. Тийнхүү бөлөг бүрийн сүүлд хэлбийгүй шүүмжлэлд мунхаг Инжаннаши миний хариу цоолсныг мэргэд бээр инээдэм болгон тольдтугай.

В.Инжаннаши “Хөх судар” номын хэсгээс...


Их хааны өлгий нутгаар...

2016 оны зун зүүн зүгийн нутгаар гэж цаг агаар зарладаг шиг монгол орны маань дорно зүг гандуу тачирхан байлаа. Бид Улаанбаатараас Хар зүрх уулын дэргэдэх Хөх нуурыг зорин гараагаа эхэлсэн юм. Төв замаасаа салаад 30 гаруй км шорон замаар явдаг тул давхисаар Хөх нууранд эрт ирлээ. Дөнгөж наадмын дараа болохоор хүн машин ёстой хөлхөж байна. Урьд нь бараг таван жилийн өмнө ирж байсан газар шүү дээ. Их өөрчлөгджээ. Хүмүүс их ирдэг болж, урьд нь ганц амралт байсан бол одоо олон болж , хаалт хашилт их болж, түүнээ дагаад машин явж чадах болгоноор зам гаргажээ.

Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал сумын нутаг Хар зүрхний Хөх нуур бол манай түүхийн дурсгалт газруудын нэг билээ. 1189 онд Тэмүжин Хамаг Монголын хаанд Чингис цолтой өргөмжлөгсөн газар бөгөөд “Монголын нууц товчоо”-нд хэдэнтээ дурьдагдана. Их хаан бага балчир насандаа Тайчуудад баригдан хоригдож байхдаа Сорхон шарынхны тусламжтай оргоод гэрийнхнээ олж Өвөр Хүрэлхи доторх Хар зүрхний Хөх нуурт ирэн тарвага зурам агнаж идэн хэсэг амьдарсан байгаа юм. Бас эцгийн сүйлж өгсөн Бөртэг аван нутаг буцахад нь хадам аав ээж нь хүргэж өгөхөөр хамт явсан ч Дай сэцэн замаасаа буцан Бөртийн эх Цотан Хөх нуур хүртэл хамт явсан хэмээн “Нууц товчоо”-ноо өгүүлдэг.

Хөх нуур түүхэн дурсгалт газраас гадна байгалийн үзэсгэлэнт газар. Өврөөрөө модгүй араараа модтой Хар зүрх уулын хормой дор их бага хоёр нуур бий. Хүний хөлд дарагдаагүй сайхан цагт хандгай орж ирж ус уучихаад явдаг байсан газар гэх.
Бид нэг муурын байшин олж төвхнөөд хотоос ихэд замбараагүй ачсан ачаагаа янзалчихаад эргэн тойрноор хэсэг зугаалаа, зураглалаа. Эхний өдөр сайхан өнгөрлөө.

Маргааш өглөө шиврээ борооноор Хангал нуураар Балдан бэрээвэн хийд орохоор хөдлөв. Цэнхэрийн голоо гараад зүүн тийш хорь гаран км явахад Өмнөдэлгэр сумын нутаг Таван толгой хэмээх газар Түрэгийн үеийн тахилын онгон таарах ба нутгийнхан энэ газрыг Чингисийн тулга гэж нэрлэдэг. Тус тахилын онгоны хашлага хавтгай чулуу нь хээ нь уран гоёмсог агаад ихэд тод хадгалагджээ. Цаашаа Өвөр элгэний голоо гараад бас хорь орчим яваад Хангал нууранд хүрнэ. Чингис хааны адуун сүргийн нутаг, эмнэг хангалын өлгий нутаг. Урт нь 2 км өргөн хэсгээрээ км ч хүрэх үзэсгэлэнтэй нуур аж.

Хангал нуураас Бэрээвэн хийд бас л хорь орчим км. Өмнө талд луу мэт Арвангурван Сансар уул, өрнө талд барс мэт Баянхараат уул, умар нь жигүүртний хаан гарьд мэт Мөнх-Өлзийт, дорно талд нь арслан мэт Баянхангай. Ийм дөрвөн хүчтэний дунд халхын Утай Гүмбэн гэх үзэсгэлэнт байгалийн дундаа Балдан Бэрээвэн хийд оршино. Горооны замаар тойроод ирэхэд үзэж харах зүйл арвин, хийх зан үйл ч элбэг, нэлээн цаг хугацаа орох ажээ. Бид зан үйлээ гүйцээчихээд эргэж Жаргалант голынхоо дэргэд хонолоо.

Өглөө эрт нутгийн эгчийн зөвлөснөөр Бэрээвэн овоонд эрчүүд нь мөргөж, Номт ууланл очиж хадаар урласан байгалийн бүтээл монгол орны газрын зургийг үзэж сонирхлоо. Эндээсээ Жаргалант голынхоо хойд биеийг барьж явсаар Дунд жаргалантын буган чулуун цогцолборт хүрэв. Энд таван буган чулуу хэд хэдэн дөрвөлжин булш байна. Дунд жаргалантын голын энэ хөндийг Тэмүжин Жамуха хоёр хамт нутаглаж яваад салж Тэмүжины хөсөг шөнөжин явж буусан Айл харгана хэмээх газар гэж үздэг.

Бид эндээсээ Жаргалантынхаа голыг даган хөвөрсөөр Ар нуур хэмээх жижиг нуурыг өнгөрөн гол орхин алдарт “Нууц товчоо”-ны Хорхунаг Жубурын хөндий буюу Хурхын голын хөндийн хойд биеэр давхисаар Биндэр нуурын ард орших Биндэр овоон дээр ирлээ. Овооныхоо зүүн доод биед байх Рашаан хадны дэргэд нэгэн үхэртэй нөмөр булаалдан дийлж аваад тухлан цайлж суух зуураа монгол овог аймгуудын тамганы иж бүрэн цуглуулга, түүний эргэн тойрны сүг зураг, бичиг үсэгийн дурсгалыг үзэж хэсэг саатлаа.

“Монголын нууц товчоо”- нд Бидэр хошуу хэмээн гардаг энэ Биндэр овооноос зүүн хойшоо 10 орчим км-т Дайчин хэмээх уулын оройг ороон босгосон 3 км урт өндөр нь зарим газраа 3 метр ч хүрэх өргөн нь 2.5 метр зузаан нэг хэрэм байх нь Өглөгчийн хэрэм. Үүнийг эрдэмтэд Хятан улсын үед хамааруулан үздэг. Хэрэмийн голд байх өндөр хадан цохиог нутгийнхан Чингисийн морины уяа нэрлэх аж. Өглөгчийн хэрэмнээс Батширээт сумын төв 40 орчим км. Бархын гол, Эгийн голдоо шинэ модон гүүр барьжээ. Манай орны хамгийн их ой модтой сумын нэг Батширээт сум нь Эгийн голын хөвөөнд буриад түмний нутаг. Энэ өдөр олон сайхан түүхийн дурсгалтай танилцсан бид сумын төвийн буудал сайхан амарцгаалаа.

Маргааш өглөө нь сумын төвийн “Зайсан толгой”-д гарч ёроолд нь байх хүүхдийн тоглоомын талбайд хүүхдүүдээ жаал баясгаж аваад бид Биндэр сумаар дайран Баян-Адрага сум уруу хөдлөв. Биндэр сумын наадамтай таарч наадмын хуушуур идчихээд Онон голын үзэмжийг бишрэн даган давхисаар Баян-Адрага сум орлоо. Монголын сүүлчийн хаан Богд гэгээний хатдын нутаг. Хатаддаа зориулж Баян-Адрагачууд Хатдын өргөө байгуулж, музей болгон аялагчдад зориулан хаалгаа нээжээ. Баян-Адрага сум бол монголчуудын өвөг хүн нарын өлгий нутаг.
Сумын төвийн дэргэдэх Дуурилаг нарсан ой хөрсөн дороо хүн нарын дурсгалыг хадгалсаар өдий хүрчээ. Дуурилаг нарсанд малтсан хүннүгийн язгууртны булш монгол нутгаас олдсон хүннүгийн язгууртнуудын арав хүрэхгүй булшны нэг бөгөөд хүн нарын зүүн жигүүрийг захирч байсан язгууртны булш гэж үздэг.
Дуурилаг нарс хэмээх их нарсан ой бол үнэхээр сайхан. Манайхан ойн гүн уруу орж майхан саваа барьж хээрээр гэр хийж хонолоо.

Өглөө аажуухан цайлчихаад Онон голын гармаар гарч Дадал сум уруу хөдөллөө. Голоо гараад л гандуу шар нутаг угтсан юм. Бороо хур бага болохоор зам цагаан, гол ус нь элдэв шавар намаггүй байсан болохоор тоостойгоо уралдаад л Дадал сум хүрч Гурван нуурын дэргэд нэгэн жуулчны баазад буув. Буриад зон, мод хоёр нийлсэн газар болохоор эндхийн жуулчны баазууд ихэвчлэн сайхан дүнзэн байшингууд байх.
Эрт буусан бид эргэн тойрноор алхалж, орой зарим нь галын наадам, галаа тойрон бүжих буриад түмний ёохор бүжиг сонирхож хонов. Өглөө нь соц нийгмийн хэцүү үед босгосон Чингис хааны гэрэлт хөшөөнд мөргөж ёслов. Тэмүжин хүүгийн төрсөн Дэлүүн болдогт сөгдөж мөргөв. Их хааны ундаалж явсан Хажуу булгаас сүслэн амсав. Энэ их хүний хойчис болон энэ монгол улсад төрсөндөө бахархан сэтгэл сэргэн хөгжөн баясав. Сайхаан.

Өдөр дунд гэхэд бид Балжийн голоо гармаар гараад Агац баг хүрч цаашлан Дэгэн жигэн хэмээх Дэгэн хавцал ууланд Онон гол хашигдаж тойрсон байгалийн үзэсгэлэнт газар хүрч ёстой л байгалийн сайхныг биширч суулаа. Үнэхээр үзэсгэлэнтэй энэ сайхан оронд төрсөндөө дахин бахархан баясав.
Маргааш нь Дадал сумаас Онон голоо гүүрээр гарч Норовлин сумаар дайран дорно зүг, монгол нутгийнхаа зүүн хязгаар Халхын голыг зорьсон юм.



1.24.2017

Их Юань улсын мандсан төрийн хөх судрын учир шалтгаан хийгээд товчит тольтын дөтгөөр анги

Энэ Их Юань улсын “Хөх судар”-ыг эрдэмтэн сайд айлдан тольдож уншихуйд, урьд эрхбиш энэ судрыг үзэх арга ухааныг заасан товчит тольт бүхнийг хянан үзвээс зохимуй. Аливаа бичиг үзмүй хэмээгч түүний учир шалтгааныг нарийвчлан мэдсүгэй хэмээсэн санаанаас өдсөн дуршаалт сэтгэл тул, одоо чухам тэр бичгийн өмнөх хойнох, ил далд оршил цохолбор ба нарийн бүдүүн товчоо шүлэг бүрийг эрхбиш хянан үзвээс зохимуй. Зарим бичиг айлдагч мэргэд тийм бус, ямар зэргийн гүн хол амт чанартай бичиг ба утга уянгатай товчоо, шүлэг оршил, цохолборыг цөмийг нь орхиод ганц үлгэрийг нь үзмүй. Тэр нь бичиг үзмүй хэмээгч бус чухам бичгийг бүрэлгэмүй хэмээгч болой.

Энэ бичгийг Хань, Цзинь, Тан, Сүн-гийн засаж чимэглэсэн сул үлгэр шастир лугаа үлитгэж (адилтгаж) үл болмой.Тэдгээр сул шастир өчүүхэн бичгүүд хэмээгч цөмөөр өчүүхэн төдий ор сэдэв байваас мэргэд бээр даруй түүнд зуун зүйлийн учир шалтгаан нэмж, салаа сүеэ ургуулан, түмэн мянган давхар чимэх уянга оруулан, өөрийн оюунаа дэлгэрүүлэн, өгүүлэл санаагаа орчлонд хоцруулан, тэр бичгийг үзухүйд амттай болгожухуй.

Энэ -Хөх судар” хэмээгч тийм бус, энэ болбоос Их Юань улсын нэг зуун жаран хоёр оноос урагш бас гуч, дөчин жилийн хэрэг лүгээ хамт байхын тул, урьд хожидыг нийлүүлбээс нийт хоёр зуун оны хэрэг, шууд үнэн хэргийн арван хувиас нэг хувь ч бүрдэн гарч чадахгүй бөгөөтөл, хаанаас нэмэх чимэх учир буй аж! Энэ судрын Чингис богд хэмээгч хүний чихэнд сонстон, морины хөл хүрч болох газар бөгөөс олонхид нь цөм хүрч дайлан үзсэний тул, хэрэг маш олон, алийг нь нарийвчлан гаргаж бүртгэн чадах аж.

Тийнхүү энэ судар эдгээр ойр хол харьяат улсаа бүгд товчоолон хурааж хэлсэн нь дөрвөн өнгийн өөрийн улс, таван харь аймагтан хэмээн нийлүүлэн хэлжүхүй. Хэрэв ялган хэлбээс,дөрвөн өнгө улс хэмээгч тэргүүнд:
Хойт газрын Бэт улс, арван хоёр их улс, далан таван бага аймаг бүхнийг цөм хурааснаар, улс бүрд хүндлэгдсэнээр хөдлөн гармагц улс бүрд хүндлэгдэн эрхлэгдэхийн тул, таван өнгийн дээдийг эзлэв хэмээн хүндлэгдэх дээд хөх Монгол улс хэмээгээд зүүн этгээд Солонго улс хэмээгч Гуули улсыг хэлмүй. Тийнхүү Солонго Солонгод эдгээр улс цөм цагаан дээл өмссөнөөр эдгээрийг цагаан улс хэмээмүй. Өмнө этгээдийн Дундад улс, Чжун Юаны газрын хятад нанхиад бүхнийг галын хамаатай, халуун амьгалт орон хэмээж улаан улс хэмээмүй. Жич, баруун этгээд Төвд Тангад, Хотон, Уйгар эдгээрийн хүний сэтгэл нь хартай бөгөөд царай бас харын тул өрнөд хар улс хэмээжүхүй.Энэ дөрвөн зүгийг дөрвөн өнгөөр хувааж өнгө улс хэмээжүхүй.

Жич, таван харь улс хэмээгч нь баруун өмнө: Энэтхэг , Балба, Цорон, Ромын зэрэг улсыг нэгэн харь хэмээжүхүй. Цэх баруун: Сарлаг, Сартуул, Хасаг, Бөрүд эдгээр улсыг хоёрдугаар харь улс хэмээжүхүй. Цэх хойно: Орос, Тогмог, Илдэш, Жүрхэн эдгээр улсыг гуравдугаар харь улс хэмээжүхүй. Зүүн хойно: Охин улс, Нохой толгойт улс, Нэвтэрхий хэнхдэгт улс, Ганц нүдэт улсыг дөрөвдүгээр харь улс хэмээжүхүй. Зүүн өмнө: Ганц хөлт улс, Хавтгай биет улс, Өндөр хөлт улс, Морин царайт улсыг тавдугаар харь улс хэмээжүхүй. Эдгээрийг хуучин монгол үгсийн сударт таван харь, Гилигэд Тэшиг улс хэмээжүхүй. “Гилигэд Тэшиг” хэмээгч нь хуучин үг, энэ үеийн үгээр хэлбээс “этгээд өөр сонин жигтэй” улс хэмээсэн үг.

Чингис богдын судар бичиг цэдэг тууж нь уйгар үсэг, шар үсэг, төвд үсэг, хятад үсэг жич монгол манжийн зүйлийн судар гарсан нь маш олон. Гагц зарим сударт маш хэтэрхий дэлгэрүүлээд нэгэн цагийн зарлиг үсгийг хэдэн зуун хуудас бичээд, зарим сударт хэдэн сарын хэргийг хэдхэн мөрөнд товхиод, хүний ухаж төсөөлөхүйеэ маш бэрх болгожухуй.

Нанхийдын “Цзы Чжи Тун Цзянь Ган-мү бичиг”-т Богд Чингис хааны дөчин таван сүүдэрт Мон нэрт голын аманд мандал цогцлон, хаан сууснаас урагшийн хэргийг огт тоочсонгүй, гагц хаан сууснаас хойшхи Их Юань улс төгстөл ихээхэн хэмжээтэй хэргийг цөм тоочин товхин гаргасан боловч, эгнэгт Сүн улс ба Юань улсаас хожмын Мин улсын хятад сударч нар тэмдэглэсний тул, хятад хүн өчүүхэн сэтгэл, муу эхнэрийн бяцхан зангаа гээн чадсангүй, эгнэгт өмхий атхагийг устган төсөглөсөнгүйн эрхээр онц Монголыг нэгэн зүйлээр доромшоон муушааж хэлсүгэй хэмээн ташимгайлан бичсэн нь маш олон, онц нэгэн зүйлээр муу хэлсүгэй хэмээн өө сэв гарган учир үгс нэмж, өргөс сондуу нуун, өдөж сонжиж зохион бичжүхүй. Энэ нь өөр учирт бус, Монголд тэмцэхүйеэ хэтэрхийеэ дарагдан нэг зуун жаран хоёр жил боол болсны хорсол болой. Хүчээр эс тулан чадваас, үгсээр муушаан үлдээсүгэй хэмээжүхүй.

Тайж Инжаннаши би гээгдэж орхигдсон бүхнийг үсэг, бадаг дараалан цөм эрэн бүртгэн гаргаж хамтаарыг цөм үес үест нь бүртгэн оруулж бүрэн бүтэн болгож, Монголын уг учраа мэдсүгэй хэмээгчдэд хялбар болгов. Гагц уг хэрэг нь маш олон, улс аймаг нь хэтэрхийеэ арвин, хүний нэр нь адбиш үлэмж, газрын дуудалт үнэхээр элбэг.

В.Инжаннаши “Хөх судар” номын хэсгээс