10.18.2017

Их Алтайн уулсын нутгаар

Аажуухан хөдөлсөн бид Өвөрхангай аймгийн төв Арвайхээр хотод ирж хонолоо. Бид гэдэг маань эгч дүүс нийлсэн 15 хүн. Хамгийн бага нь ой гарантай , ахмад нь 50 шүргэж яваа гурван машинд хуваагдан суусан, аялах дуртай хэсэг бүлэг хүмүүс  Монгол Алтайн мөнх цаст оргил Алтай таван богдын уулсыг  зорьж яваа нь энэ.
Маргааш өглөө нь бол их чухал өдөр. Олон жилийн өмнө аав минь мөнх тэнгэрийн орныг зорихдоо бидэнд нэг овоо үлдээгээд явсан юм. Тэр нь  Арвайхээр хотоос дөнгөж гараад л... Тэр овоогоо бид Цагаан овоо гэж нэрлээд , очих бүрдээ аль болохоор цагаан чулуу олж нэмдэг юм. Тэр ажлаа сайхан амжуулчхаад, Монгол түмний морины их шүтээний дэргэд очиж өглөөний цайгаа уучхаад, зам харгуй төвөггүй дардан болсон болохоор Баянхонгор аймагт эрт ирэв. Хонгор нутаг ээжийн минь нутаг, сайхан нутаг... Энэ удаа элсээр шууран  тухгүй угтсан ч үүнийг нь эс харгалзан Хөх толгойн хормой доорх үлэг гүрвэлийн цэцэрлэгт хүрээлэнгээр зугаалан хэдэн хүүхдээ баясган хэсэг зураглав. Аймгаас Хөх эргийн гармаар гарч Шалын хоолойгоор давхин Говь-Алтайн Дэлгэр хүрч засмал замтай нийлэн баруунш одох төлөвлөгөөтэй байсан ч бодлоо өөрчлөн Байдрагийн голыг гүүрээр гаран Бууцагаан сумаар Алтай хот хүрэхээр Бөмбөгөр сумын Хөх толгойн багийг чиглэн гарлаа. Хэсэг будилсан ч Нарийны голыг гүүрээр биш хойгуур гармаар гарч хоймор  харагдах Дааган дэл уулыг  харан давхисаар Бөмбөгөр сумын төв оролгүй шууд Байдрагийн гүүрэн дээр ирэхэд  нар бууж, Ухаа толгойн зэсэн бөмбөгөр уулс  байгалийн гоёмсгийг өмнө минь дэлгэн угтах нь тэр. Хэсэгхэн  зураглаж аваад шинэ сум төслийн загвар сум Бууцагаан суманд ирж хонолоо. Их нүүдлийг сааруулахад энэ төсөл өгөөжөө өгөх нь илт харагдаж байна. Цэмбэгэр, цэгцтэй, цомхон...  Өглөө эртлэн давхиж Үнээн усан дээр Говь-Алтай аймаг, Ховд аймгийг холбосон шинэ цардсан замтай нийлж аваад, Дэлгэрийн хүрэн талыг хялбархаан туулж Алтай хотод хүрэв.
Бид аавынхаа төрсөн газар Дөргөн нууранд Говь-Алтай аймгийн Хөхморьт сум талаас хүрэхээр зорьж яваа тул Хантайширын нуруу, Хасагт хайрханыг зааглах Баарингийн даваагаар даван хавцал дундуур шинэ замаар уруудан давхисаар нэгэнт салаа замын эрхээр засмал замаа орхин Хасагт хайрханаа даган өгсөж, Улаан эргээр Баян-Уул суманд ирж, тэндээ нэг их удсангүй, нэг их ч хол явсангүй нутгийнхний ганц алжаалаа тайлдаг Урд голын эх хэмээх сайхан  газар хоноглохоор буулаа. Шувууд чуулсан, мал амьтад идээшсэн үнэхээр үзэсгэлэнтэй газар юм. Өндгөө дарсан эх хун, өл залгуулах эцэг хун. Нутаг нь гандуу ч энэ хавьдаа ус ургамал нь жигдэрсэн зуншлага сайтай үзэсгэлэнт газар хоног тааруулжээ.
Бид Голын эх гэх энэ сайхан газар өглөөнийхөө цайг уучхаад Хөх морьт сум, Хүйсийн говийг зорин хөдөллөө. Эндээс 10 гаран км яваад уулын нугачаанаас гарахад баруун урагшаа Сутай хайрхан алсад мөнгөрөн харагдах нь юутай сүртэй. Хүйсийн говийн зүүн захаар захлан давхихад өвчинд нэрвэгдэн үгүй болж буй гэх Монгол бөхөн хаа нэг таарах.  Хөхморьт сумаас Монгол элснийхээ урд хөвөөгөөр эмжин явахад байгаль яруу тансаг  юм аа.  Бөхөн ч элбэг тааралдах боллоо. Хавчиж гэж нэг сайхан газар байна аа. Эртний нуур, далайн ёроол байсан газар юм уу даа. Талбайн хэмжээ нь бага болохоос  Хэрмэн цав л гэсэн үг. Улаан, цагаан суварга, пирамид хэлбэрт жижиг уул толгод, ногоон, цагаан цав гээд л үзэмжтэй газар байна аа, энд. Харин энэ сайхан газраас гараад дэржигнүүртэй зам гэж юу байдгийг ёстой нэг үнэн утгаар нь үзүүлж байна шүү. Нэг машин маань явдал дундаа гэнэт унтраад нам зогссон нь аппаратурын тэжээлийн утас дэржигнүүрт тасраад  бүрээсэндээ баригдаад байсныг нь олохгүй хэсэг л юм болов. Машин тэрэг элбэг явахгүй газар, айл амьтангүй эзгүй талд бас л тиймхэн юм билээ шүү...
Машинаа асааж авсан бид Монгол элсэн дээр хүүхдүүдээ хэсэг баясгаад, их элсэн дундах сувд лугаа Цоохор нуурыг зорьж, хүрсэн боловч эрэгт  нь хүрч чадалгүй баахан дэрс сүлжиж  тойрсоор их цаг авав. Нар их буусан тул оройтохоос өмнө амжиж Жанжин овоо хүрч төвхнөхөөр шууд   цаашлан Дөргөн нуурыг зорилоо. Таван жилийн өмнө давхар солонго татан угтаж байсан аавынхаа нутагт таван хүүхэд нь салхи татуулан буув. Жанжин овоондоо ч мөргөлөө. Жаргаж хэд хонохоор майхан саваа буулгаж  кэмпэлж авлаа. Маргааш нь бүтэн өдөржингөө Дөргөн нуурандаа шумбаж, дур дураараа дургиж, дунд чөмгөөрөө жиргэж, баясаж өнгөрөөв. Эндээс Сутай хайрхан, Бумбат хайрхан, Жаргалант хайрхан сайхан харагдана.   
Аавынхаа төрсөн газар Дөргөн нуурын хөвөөнд хоёр хоног жаргасан бид Сутай хайрхан зүг Цэцэг нуур зүглэв. Замдаа Тунгалагийн булгийн овоонд мөргөн хэсэг саатсан нь бидний өвөг дээдэс Бумбат хайрхан, Жаргалант хайрхан, Жанжин овоо, Дөргөн нуур, Тунгалагийн тал, Тунгалагийн булгаар нутагласаар өнөө үед ирснийх. Талын дундах энэ овооноос хавийн газар сайхан харагдана. Сутай хайрхан бүр үзэсгэлэнтэй үзэгдэнэ. Энэ их хайрханыг өдөр бүр харж өссөн аав минь энгүй байх нь аргагүй юм байна. Ай сайхан хайрхан минь.
Дарви сум орж машин тэргээ цэнэглэж аваад засмал замаараа Хөшөөтийн голоо гараад Хөшөөтийн уурхай руу салж даваагаа даван уурхайн дэргэд Барлагийн засмалтай нийлж Цэцэг сум хүрч төвөөр нь захлан Цэцэг нуурынхаа баруун биед гарч нууртайгаа, Сутайтайгаа хамт зургаа татуулах гэсэн ч нуур маань ширгэн жижгэрч, зам нь шаварлаг, дэрс ихтэй тул тойрч явсаар ихээхэн цаг зарцууллаа. Бүрэнхийтэй уралдан Мөст сумын зам дээр гарч, газрын зурагт Таван амт уул хэмээн тэмдэглэгдсэн уулын ард нэг жижигхэн толгойн өвөрт отоглов.
Өглөө тэнгэр сайхан ч Сутай хайрхан маань униартаад бүдэгхэн үзэгдэнэ. Сайхан газар хоноглосон бид Алтайн уулсын гүн лүү цаашлан зүтгэлээ. Баруун гар талд Баатар хайрхан, зүүн гар талд Мянган угалзатын нурууны салбар уулс... Сайхан нутгаар явсаар Ховд аймгийн Мөст сум хүрэв. Энэ сайхан газраас Бооржийн голоо гарч 18 км яваад л Бодончийн хавцлын, Ховд аймгийн бас нэг бүтээн байгуулалт шинэ замтай нийллээ. Эртний алдарт Бага Улаан давааг сэтэлж нилээн багасгасан ч Улаан даваа Улаан даваагаараа л байна. Давааны оройн тэр үзэмж, бас тэр их салхи, ай сайхаан...
Монголын минь өнө эртний түүхийн гэрч болсон буган чулуун дурсгалын нэгэн цогц Баянзүрхийн буган чулуун цогцолбор нь Бодончийн хавцлын эхэнд замын дэргэд үзэгдэнэ. 30 орчим буган чулуу байх ч Хөвсгөл аймгийн Уушигийн өврийн буган чулуун цогцолбороос илүү онцлог нь  Баянзүрхийн буган чулуунд таван өнцөгт дүрс, чичлүүр хутга бас элдэв зүйлийн зэвсэг мөн  үл ойлгогдох дүрс зураг ч их бий гэж эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Буган чулууд бөөнөөрөө байхаас гадна энд тэнд ганц нэгээрээ үзэгдэнэ. Элбэг юм аа.
Бид цаашлан Бодончийн хавцлаар байгалийн үзэмжийг бишрэн байнга л зогсож зурагласаар явлаа. Бодончийн хавцал бол 100 гаруй км үргэлжлэх ч урьдын хонон  өнжин туулдаг газар биш болжээ. Байгалийн үзэмжийг л харж саатахаас өөр саатах зүйлгүй зам харгуйг нь жижиг гэлтгүй гольдролыг тооцон гаргаж, сэтгэлд нийцтэл барьжээ.
Саатан баяссаар Бодончийн хавцлаа гарч, Алтай сумын араар захлан Үенч сум руу гишгэв. Ихэнх сумд алсаас харагддаг ч Ховд аймгийн Үенч сум гэнэт дэргэд минь гарч ирэх нь сонин. Үенч голынхоо хөндийд нуугдан орших захчин түмний нутаг Үенч сум бас л сайхан газруудын нэг юм аа. Эндээ хонож төвхнөхөөр болж, хуучин АИХ-ын депутатуудын хурлын тамхим, одоо  буудал болсон саруулхан том өрөөнд бөөнөөрөө хонож, бас зүгээр ч үгүй халуун ус ажиллуулдаг эзнийг нь дуудуулж хотынхоо амьдралаар нэг оройг сайхан өнгөрүүллээ.
Үенч нутагт эртний нэгэн улсын хилийн зааг, дохио тэмдэг дамжуулдаг байсан гэх Харуул овоо хэмээх нэгэн сэтгэл татам байгууламж байх. Жаргалан уулын оройд буй эл байгууламж сууриараа 7 орчим метр диаметртэй, дээшээ налуу шувтан болох бөгөөд 10 гаруй метр өндөр. Далайн түвшнөөс дээш 1942 метр, хавийн бараа харагдахуйц өндөрт байрлана. Яг ийм байгууламж өөр 2 бий гэх ч улсын хилийн гадна гарчээ. Үдээс өмнө Харуул овоотой тулж танилцан дээш доош бишгүй явсан бид даваа уруудан Хойд Жаргалант голынхоо хөндий рүү бууж давхисаар Ховд аймгийн Булган суманд хүрэв. Их том суурин, аймгийн дайтай сум юм. Олон ястны өлгий нутаг, Ховд нутгаар аялж явахад таарсан, уулзсан хүн болгон сэтгэлээсээ хандаж байсанд Монгол түмний зочломтгой, цайлган зан чанар энэ хязгаар нутагт үлдэж хоцорчээ хэмээн ихэд баяртай явлаа. 
Торгуудын Хө өрлөг тэргүүтэй нүүдэл төв Азиас хөдөлж замдаа таарсан бүгдийг мөхөөсөөр Ижил мөрөн хүрч суурьшсан нь 17-р зууны эхэн үе.  Оросын хааны өмнөөс олон дайн тулаанд орж гавъяа байгуулж явсан тэд Аюух хааны үед ихэд алдаршиж Европ дахинаа нэрээ дуурсгаж явав. 18-р зууны сүүлээр Оросын хааны элдэв хавчлагыг тэсэхээ больсон торгуудууд Увш хаанаараа удирдуулан Монгол нутгаа зорьж түмэн бэрхийг туулан ирэхэд Манжийн хаан угтан авч Зүүнгарын говьд тархаан суулгасны нэгэн хэсэг нь бидний зорин ирсэн энэ Булган голын хөндийд  суурьшжээ. Домог түүхээр арвин, байгалийн үзэсгэлэн төгөлдөр торгууд түмний нутаг Булган суманд машин тэргэндээ ойр зуурын засвар үйлчилгээ хийж, хүнс хоолоо нөөцөлж маргаашийнхаа аялалд базаан хэрэндээ л бужигнаж хоноцгоолоо. Маргааш биднийг Булган голоо даган өгсөх, заримдаа ганц машин л багтах, голоор шахагдан хашсан хясаан дээгүүр гарах, ус ихтэй байгаа бол олон гол горхи гаталж гарах гээд л  Баян-Өлгий аймаг руу зорих адал явдал дүүрэн, адармаатай аялал хүлээж байх ёстой. Аялах сайхаан.
Маргааш өглөө бид эртлэн хөдөлсөн ч нүүдэлчид аль эрт замдаа гарчээ. Бидний аяллыг ивээж нүүдлийн улирал эхэлж байгаа тул зам анги гарч, хаврын шар усны үерт эвдэрсэн замыг янзлахаар гараад хоёр хонож байгаа гэнэ. Голдуу ЗИЛ-130 машин дээр гэр бараагаа ачаад оройд нь хэдэн хүүхдүүдээ бөмбийтэл суулгачихсан нүүдэл явах ч хаа нэг ердийн хөсгөөр нүүцгээж байна. Зам заримдаа голд тулан хоёр машин зөрөмгүй нарийхан болох ч хонь мал, ачаа хөсөг, машин тэрэг бие биенээ хүлээж байгаад найрсгаар цувж гарсаар, аажуухан ч гэсэн урагшилсаар л явна. Сайн өдөр таарсан бололтой, айлуудын нүүдэл элбэг байлаа. Булган голд нийлдэг голуудаас Хар усны гол ширүүхэн урсгалтай ч төвөггүй гарцгаачихлаа. Нүүдэлчдээс хэсэг холдохоор голын нэгэн үзэсгэлэнтэй тохойд буудаллан өглөөний цайгаа ууцгаахаар буув. Тансаг байгальд сайхан цай уугаад, өглөөний аниргүйг эвдэх, голын шаагих чимээг сонсон модны сүүдэрт суух ч жаргал шүү.
Индэртийн хясааны наахна нь зам ангийнхантай таарч, цаашлан өөрсдөө чулуугаа засан хясаагаа гарсныг эс тооцвол бид дажгүй явсаар Баян-Өлгий аймгийн нутаг руу орж Улаан хусын гүүрээр Булган голынхоо баруун биед гарлаа. Баян-Өлгий аймаг ороход андашгүй Дундад Азийн стануудын нутагт ороод ирсэн аятай намхан намхан дөрвөлжин байшин элбэг тааралдана. Сөхөл багийн дэргэд Булган гол гүүртэй ч аль ч замаар нь явсан Өлгийн Булган сум хүрнэ. Бид гүүрээр гарч Сөхөл баг руу дөхөн өндөр уулын араас цухуйх Мөнххайрханы цаст оройд бага ч гэсэн ойртохыг хүсэв. Энэ сайхан өдөр Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын төвөөс гарч Булган голын эрэгт отоглосноор өндөрлөлөө.    
Алтайн их уулс дунд хоноглосон бидний зам Алтайн уулс дундуур л цааш хөвөрлөө. Улаан давааны голоо нааш цааш гарч, цас мөс нь хайлж амжаагүй Улаагчны голоо даган өгссөөр тарвага гэж амьтан бэлчих алдарт Улаагчны даваан орой дээр гарахад өмнө минь байгалийн сайхныг урнаар дүрсэлсэн гайхалтай нэгэн зураг угтаж билээ. Үгээр хэлж, үсгээр бичихийн аргагүй сайхан мэдрэмж.  Цаашлан Ганц модны рашаанаас эх аван урссаар Буянт голд нийлэх Ганц модны гол, Дэлүүн сумын дэргэдэх Чигэртэйн гол, Дэлүүний гол, Ямаатын хөндийн цаагуур сүндэрлэн цайрах Баян-Өлгий, Ховд аймгийг зааглах Хөх сэрхийн нуруу гээд л сайхан бүхэн  үргэлжилнэ. Тэгээд болоогүй ээ, Дэлүүн сумаас гараад хэсэг давхиад нэг хөтөл дээр гарахад Сайр хайрхан хэмээх нэг сайхан мөнх цаст уул угтана. Өдөржин л уулсын сүрлэг, усны тунгалгийг магтан дуу алдсаар явсан бид Толбо нуурын хөвөөн дэх жуулчны баазад казак гэрийг сонгон хоног төөрүүлэхээр шийдлээ.
Толбо нуур Монгол Алтайн уулс дундах томоохон цэнгэг уст нууруудын нэг. Бас ч үгүй, 1921 оны намар Монгол Зөвлөлтийн  дайчид Хасбаатар, Байколов нарын  удирдлага дор цагаантны давуу хүчинд бүслэгдсэн ч 42 өдөр тэссэн түүхэн газар. Эндээс аймгийн төв Өлгий хот ойрхон, засмал замаар 70 хүрэхгүй км гүйгээд л орно.
Өлгий хот. Явуулын бидэнд их л сонин содон газар юм. Хүн машин ихтэй, худалдаа дэлгүүр элбэг, монгол, орос, хятад, казак гээд л төрөл бүрээрээ байна. Хаана ч орсон танихгүй хэлээр ярьсан хүмүүс. Бид Алтай таван богдын тусгай хамгаалалттай газрын зөвшөөрөл, Хил хамгаалах газрын зөвшөөрөл зэрэг бичиг баримтаа цэгцэлж аваад Бай-Өлке хэмээх төв талбайн дэргэдэх буудалд бууж, казак түмний хоол ундыг амтлахаар зоогийн газарт нь тухлав.
Аяллын арваннэг дэх өдрөө бид Өлгий хотоос Сагсай чиглэлд гарч баруун өмнө зүг Бага түргэний хүрхрээ чиглэн хөдөлсөн юм. Сагсай сумаас гараад 30 гаран км яваад нэг мундаг даваа давлаа. Газрын зурагт Ачаа гардаг даваа гэж тэмдэглэсэн ч нутгийн залуу өөр нэр хэлсэн юм, мартжээ. Даваа уруудаад Харганатын голын хөндий орж, зүүн гартаа Цэнгэл хайрханы мөнх цаст оргилыг харан баясаж, голоо даган давхисаар нэг хөтөл давж Хар нууранд хүрч цайлав. Эндээсээ Годон голоо Хар чулуутын гүүрээр гарч, Хурган нуурынхаа өмнө этгээдэд гарч Сыргаль чиглэн хөдөллөө. Зам харгуй дардан биш, бартаа ихтэй. Мод нь ихэд муудаж, эвдрэх дөхсөн гүүрээр эвийг олоод хоёр ч уулын түргэн урсгалтай голоор гаран аажим урагшилсаар. Харин байгаль бол жинхэнэ гайхамшиг. Дархадын хотгор лугаа хонхор болгонд нуур цөөрөм тогтсон. Алсад Хурган нуур цэнхэртээд, дэргэд ногоорон гэрэлтэх ойн дундаас  мөнгөрөн цайрах уулс хөглөрөөд, янзтай. Бага түргэний голд тулж ирэхэд гүүр нь эвдэрсэн, доогуур гармаар гол гарч байгаа болтой.  Гарам нь нилээн өргөн ч ширүүн урсгал нь зөөлөрсөн, нарны туяанд нилээн тогтуун боломжийн харагдаж байна. Гурвуулаа ээлжлээд гарчихлаа. Бага түргэний голд ирчихсэн юм чинь хүрхрээ рүүгээ очоод, ядаж л дөхөөд хоночих юмсан гэж бодож байсан ч, тийм амар биш юм байна. Баян-Өлгий нутагт  нэг бэрхшээл байнга тулгарч байсан нь монгол хэлтэй казак хүн ховор, бараг байхгүй юм. Зам асуухад мэдэхгүй ээ гээд л толгой сэгсрээд инээнэ. Энэ үзэгдэл их олон давтагдсан даа. Бага түргэний голд харин бидэнтэй монгол хэлтэй, тусархуу казак залуу таарч цаг орой болсон тул  өнөөдөр бол хүрч амжихгүй, зам богино ч бартаа ихтэй учир Их түргэний голынхоо хөвөөнд  хоноглосон нь зөв болохыг ойлгууллаа.  Тэгээд ч зогсохгүй, өглөө өөрөө мотоциклтэй замчилж хүргэж өгье, саяхан хэсэг хүмүүс хүрхрээ зорьж яваад машинаа эвдэж хот хүрээ рүү сэлбэг захиж олон хоносон хэмээн ярьж, хүсвэл нутгийн фургон олж өгч болох тухай ч хэлэв.  Дүүгийн саналыг уриалгахан зөвшөөрөөд, бид майхан саваа буулган 2, цаг агаар сайхан байвал 3 ч хонохоор төвхнөлөө. Бидний буусан газар үнэхээр сайхан, ширүүн урсгалт Их түргэний голын хөвөөнд. Маргааш дүүгийн олж өгсөн нутгийн фургон руу өөрсдийнхөө тэргээр дөхөж очоод, суудлуудаа авчихсан хонины машинд казак хивс дэвсүүлж аваад л бүгд зуллаа. Бидний буусан газраас хүрхрээ хүртэл 12 км ч, зам бол үнэхээр овоо юм аа. Чулуу ихтэй юм, шавартай ч юм. Нэг горхи гарах гэж байгаад шаварт суулаа. Гэхдээ биднийг машин явж болох замын төгсгөл хүртэл хүргэж өгсөн дөө. Цаашаа 500 орчим метр алхаж хүрдэг юм байна. Байгаль эхийн гайхалтай нэгэн бүтээл. Үнэхээр дуу алдам. Цас мөс, өндрөөс шуугин урсах их усны дуу чимээ, уулын цавчим өндөр хавцал, ногоон ойн дунд халиурах өндөр өвсөн дундах ялаа шумуул. Өвөл үү, зун уу?... Газар ойрхон ч энэ өдөр сайхан бүхнийг үзэж, содон бүхэн рүү үсчсээр ихэд ядарцгаасан манайхан казак залуугийнхаа гэрт зочлон дайлуулчхаад майхандаа ирэхэд  нар хэдийн бууж орой болсон байв.
Цааш аялах зам урт тул өглөө эртлэн босож цайлчхаад  хөдөллөө. Хотон нуур, Хурган нуурыг холбосон хоолойн дэргэд байрлах Сыргалийг дайран Цэнгэл сум хүрэх, тэндээсээ Алтай таван богд руугаа нилээн дөхөж хонох төлөвлөгөөтэй. Зам зуур байгаль ч ярих юм биш, янзын сайхан. Сыргалийн дэргэд хэсэг өгсөж Хотон нуурыг тольдлоо. Хурган нуурыг байнга л харж явав. Могойтын гол, Ховд голын бэлчрийн дээхнэ Ховд голоо гүүрээр гарчхаад, дагаж уруудсаар яваад Цэнгэл сум хүрлээ. Ер нь Бага түргэн дээр байхад л хүмүүсийн ярианаас Бага Ойгороор явбал зам нь арай цагаан гэсэн ойлголт авчихсан байсан болохоор Улаанхус суманд банкнуудаа дүүргэж аваад шууд Согоог чиглэн гарсан юм. Зам дэржигнүүр ихтэй болохоос  торох юм алга. Хөх хөтөл баг хүртэл өндөр хүчдэл татчихсан, багийн төв гэхэд багахан шиг сумын төв аятай томхон суурингууд угтан өнгөрнө. Маргаашийн сайн өдөр Монгол орныхоо дээвэр Алтай таван богдод хүрнэ гэсэн сайхан бодлоо тээгээд энэ өдөр эртхэн амрахаар Бага Ойгорын гол хүрэлгүй бууцгаалаа.
Өглөө ч сэтгэл өндөр хөдөлцгөөв. Хөх хөтөлөөс Бага Ойгорын голоо дагаж явсаар Ямаатын голд тулаад, голоо гаралгүй Цагаан эрэг уулаа хойгуур нь ороонгоо сая Ямаатын голоо гармаар гарч, даваа өөд шууд өгсөн оройд нь гарахад алсад Алтай  таван богд уулсын орой үзэсгэлэнтэйеэ гялалзаж угтана. Сэтгэл алдам сайхан юм аа, миний Монгол. Даваа руу буугаад Жалпак гэх Их Ойгор баг хүрэв. Баг дөнгөж өнгөрөөд Усайн голыг гармаар гараад нэгэн улаан уулыг ороон тэгшхэн сайхан хөндийгөөр хэсэг давхив. Ямартаа ч Их Ойгорын голоо олж авлаа. Багаас цааш тусгай хамгаалалттай газрын хил хүртэл ямар ч айл амьтан байхгүй, GPS дээр ч, газрын зураг дээр ч зам байхгүй, тэгсэн хэрнээ тэр хөндийгөөр дүүрэн хөндлөн гулд замтай, ийм л юм. Бид харин төвөггүй Их Ойгорын голдоо хүрч, сөрж өгссөөр өндөр уулсын дунд чимэг болон номин өнгөөр туяарсан Ногоон нуур хүрч хэсэг саатав. Цааш айл амьтан ч ихсэж, төд удалгүй тусгай хамгаалалттай газрын пост дээр ирлээ. Эндээс 9 км яваад ерөнхийлөгчийн овоо хүрэхэд л Алтай таван богд маань нүдний өмнө ирэх нь байна. Даанч том том цэргийн хүнд техникүүд яваад замыг ёстой там болгосон гэх. Бид ч өөрсдийн тэргээр өгсөж цаг алдахыг хүссэнгүй, нутгийн залуугийн фургонд суугаад шууд дээш өгслөө. Бага түргэний дэргэд суусан хонины фургоныг бодвол тансаг ангиллын, суудалтай, хөгжимтэй их эд байна аа, энэ фургон маань. Нээрээ, зам бол үнэхээр их эвдэрсэн, намаг шавар их, нутгийн хүнтэй явсан нь оножээ. Манай  залуу хаана зөөлөн явах, хаана нь дайруулах,  хаагуур нь  тойрох гээд л гаргаахгүй юм аа. Ерөнхийлөгчийн овоонд хүрэнгүүт л урьд нь олонтоо зургийг нь харж байсан мөнх цаст Алтай таван богд Хүйтэн, Найрамдал, Малчин, Бүргэд, Наран оргилууд.
 Мөнх цас нь наранд үзэсгэлэнтэй гялалзана. Үзэмж төгс Монгол Алтайн уулсын эдгээр оргил бидний энэ аяллын эцсийн цэг. Эндээс нутгийн зүг хүлгийн жолоог эргүүлнэ. Миний нутгийн баруун хязгаар үнэхээр сэтгэл хорогдом сайхан юм. Үзлээ, харлаа, бахархлаа. Эргэн тойрон ганцаараа, бөөнөөрөө, хэсгээрээ гээд л зургийг ч нэг авахуулж өглөө. Харин Потанины мөсөн голоос амсана гээд явсан 3 маань ирдэггүй дээ. Харахад уг нь гайгүй харагдсан болохоор юм хэлээгүй явуулчихсан юм. Тэгсэн харин гүвээ нугачаа их, талдаа бараг л цаг гаран явсан юм аа даа. Байж байж, юу ч болоогүй аятай, ядарч үхэх нь гэсэн хүмүүс,  санаа зовж ар өврөөс нь гүйлдсэн бидэнтэйгээ нийлж нэг юм бөөгнөрцгөөлөө.  Тэнгэр хангай биднийг ивээж их сайхан өдөр заяажээ. Тэр холоос зорьж ирэхэд шуураад угтсан бол яана аа. Өдрийн сайхныг магтсаар, дуу дуулсан шиг ээ бууцгаалаа. Зам бол үнэхээр эвгүй юм. Постон дээр буцаж ирээд казак гэр хөлсөлж аваад бүгд сайхан цуйван захиалсан ч хэлний бэрхшээлээс болж ихэнх нь шөлтэй хоол идсэнийг эс тооцвол энэ өдөр гайхалтай өнгөрлөө. Маргааш нь элдэв адал явдалгүйгээр, ирсэн замаараа шахуу буцан Өлгий хотод ирж, Бай-Өлке буудалдаа өөрийн гэртээ ирж байгаа аятай тухлав.
Нутгийн зүг эргэсэн бид Увс, Баян-Өлгий аймгуудыг зааглах Ачит нуурыг чиглэн эртлэн гарлаа. Өнөөдөр Гоожуурын хүрхрээ хүрч хонох ёстой. Өлгий хотоос гарч, Ховд голоо хэсэг дагаж давхисаар Ачит нуурын хөвөөнд өглөөнийхөө цайг уучхаад Усан хоолойн гүүрээр Увс аймгийн Ховд сум хүрлээ. Ачит нуур нь цэнгэг уст нуур бөгөөд Сийлхэм, Түргэний уулсаас буух гол горхиор тэжээгдэн усаа Ховд голд юүлэх ба нуурын дэргэдээс алсад мөнх цаст уулсын сүрлэг оргилууд харагдана. Бас Дэвэлийн арлын шагшуурганд ховор шувууд элбэг чуулах юм. Ачит нуураас Улаан лонх уулын хөтөлөөр давахад Ховд голынхоо өмнө этгээдэд  Цамбагарав хайрхан бүр тод гоёмсог харагдахыг яана. Ховд сумаас зүүнш чиглэн Шивэрийн голыг гүүрээр гарч, нуурын арын даваагаар Шаазгай нуур хүрэхэд  зам саатах юмгүй, харин Цагаан хөтөлөөр давахад чулуу элбэг, нугачаа гүвээ нь бартаа ихтэй юм. Хөтлөө давчихвал хэсэг зам гайгүй ч Гоожуурын голоо гараад хүрхрээ хүртэлх  зам богино, гэхдээ бас л бартаатай. Зам харин хүрхрээндээ бараг тулж очно, үнэхээр гайхалтай газар.  Гоожуурын хүрхрээ нь Хархираа Түргэний уулсын баруун биед буй Олон нуурын уулсын дунд орших ба 17 метрийн өндрөөс унана. Энэ үзэсгэлэнтэй газар хоног төөрүүлж, байгалийн сайхныг биширч, хүрхрээн дэргэд ширээгээ заслаа.
Дараагийн өдөр нь зураг хөрөг гэсээр байгаад хүрхрээнээс аажуухан хөдөлж, харин Шаазгай нуур хүрэлгүй баруун салж Шивэрийн голынхоо хөндий рүү хялбархаан орчихлоо. Гоожуурын хүрхрээ хүрэхдээ Ховд сумаас 80 км явсан бол буцахдаа 60 гүйгээд л сумын төв  орчихлоо. Ховд сумаас Рашааны ам гэж өнгө өнгөөр алагласан олон нууртай, вансэмбэрүү битүү ургадаг үзэсгэлэнтэй газар очихыг нутгийнхан зөвлөсөн ч вансэмбэрүү цэцэглэх цаг нь таараагүй учир дараа тухтай ирэхээр Ачит нуурынхаа нилээн хойгуур Багануураар дайран Хотгорын нүүрсний уурхай чиглэн замаа хөөсөн юм. Увс аймгийн Бөхмөрөн сумын нутагт орших хүрэн нүүрсний эл уурхайд хур бороо дагуулан буусан бид шууд Байрамын даваа чиглэн цаашлав. Баруун аймгуудын бас нэг мундаг даваа. Бас л өгсөнө шүү. Давааны ар руу ч бас эвгүй. Тормоз гишгэсээр наклад улайсаад барихаа болиод л бууна, хэсэг амраахгүй бол ч...
Даваанаас буугаад л Түргэний уулс, Цагаан шувуутын уулсаар хашигдсан хотгорт тогтох Үүрэг нууранд хүрнэ. Байгалийн үзэмж цөм бүрдсэн энэ сайхан нуурын дэргэдэх жуулчны бааз энэ өдрийн бидний эцсийн зогсоол боллоо. Сайхан амарцгаачхаад өглөө нь бас л нуурын эргээр хэсэг зугаалж аваад, Увс аймгийн төв Улаангом хотыг зорив. Зам асуудалгүй, нэг хөтөл даваад л цаашлан Сагил, Түргэн сумдын зааг ДТД2580 метрийн өндөрт өргөгдсөн алдарт Улаан даваа даваад, уруудаж өнхөрсөөр Боршоогийн боомтын засмалтай нийлж, төвөггүйхэн Увс аймгийн төв орно. Бид Улаангомд хоноглох буудалдаа төвхнөчхөөд, аймгийн төвөөр хэсэг дарцгаалаа. Дэлгүүр хоршоо хэсэв, “Увсад үйлдвэрлэв” ч сонирхов, ус хүнсээ ч нөөцөлж авав. Харин үдээс хойш Улаангом хотоос 30 км алслагдсан, цайран харагдах, Монгол орныхоо хамгийн том нуур болох Увс нуурын хөвөөнд хэсэг саатлаа. Зах нь үл харагдах, их бага 38 гол цутгах, Их нууруудын хотгорын хойд зах болох намуухан долгилох Увс нуур. Гадна дотныхон битүү шавжээ. Хүн амьтан, хүүхэд шуухад цуглахаас ч аргагүй гүехэн, чулуугүй, бүлээхэн, усанд ороход таатай газар юм. Цахлай шувууд энд хүний гараас хооллон ихэд ээнэгшин дасчээ. Гайхалтай энэ газар оройг өнгөрөөгөөд буцаж буудалдаа ирж амарцгаалаа.
Оросын жуулчин “Хуучин ба шинэ Монголд”-ыг бичсэн Бурдуков “Хэцүү хад бол байгалийн сонин тогтоц бөгөөд үзэсгэлэнт сайхнаараа Монголд хоёрдогч нь юм” хэмээн дуу алдан биширсэн энэ өвөрмөц содон газар бидний энэ өдрийн зорьж очих, ганц нэг хонож алжаалаа умартах газар билээ. Улаангом хотоос  230 орчим км алс хол ч, дэд бүтэц сайтай Хяргас нуураа хөвөөлж давхисаар нуурынхаа төгсгөлд байх гэр гуанзаар баруун салж, 45 км шороон замаар харайлгасаар давсархаг усан давалгаанд нүдүүлсээр шохойн цагаан өнгөтэй болсон эгц цавчим хадан цохио бүхий  болор тунгалаг эрэгт тулж ирэх нь олны нэршсэн Хэцүү хад. Зам зуур олон өнгөөр алаглах зосон хүрэн улаан уулын өвөрт байх Хар тэрмэсийн рашаан хүртэж, хар цагаан шавар түрхэн амарсан ч болно.
Хэцүү хад бол үнэхээр л үзэсгэлэн төгөлдөр өвөрмөц газар юм. Арал мэт усны дундаас цухуйх хадан цохионд үй олон шувуудын үүр байх нь шувуудын диваажин байсан нь илт. Одоо харамсалтай нь, хүний хөлөөс эзэд нь дайжиж эзгүй олон үүр л үлджээ. Хадан дээрээс харахад том жижиг загас багширалдан бэлчих нь хараад л баймаар тансаг. Биднийг энд хоёр хоноход салхи үгүй тогтуун байсан ч шуургатай үед нуурын давалгаа хадан цохио нүдэх нь далайн хар шуурга шиг сүртэй сайхан гэх нутгийнхны яриа нүдэнд харагдан төсөөлөгдөж суулаа.
Хорвоогийн жаргалтай сайхан хоёр өдөр өнгөрч, дараачийн өртөө рүүгээ хүлгийн жолоо залах цаг болов. Төлөвлөгөө ёсоор бол Хэцүү хад, Ойгон нуур, Бүст нуур гэж явах ёстой байсан ч хоног шахамдуу болсон болохоор ярилцаж хэлэлцээд энэ өдөр Тэлмэн нуур хүрч хонохоор шийдэн ирсэн замаараа гишгэсээр нуурын Үзүүрийн булагийн гэр гуанзны дэргэд төв замтайгаа нийлж аваад, наран мандах зүг чиглэлээ. Олон жилийн өмнө Увс аймгийн Өндөрхангай, Зүүнхангай сумдаар их явдаг байсан болохоор дурсамж сэргээсэн танил нутгаараа  довтолгосоор Завхан нутаг хүрэлгүй шороон зам дээр гарч  тонгочуулсаар Сонгино суманд машинуудаа цэнэглэчхээд,  элдэв адал явдалгүй Түдэвтэй сумын өмнүүр гарч Нөмрөг сумын төвөөр дайран Хүрэн шовх уулын өвөрт Тэлмэн нуурыг тольдон өвөлжөөнөөс аргал хөрзөн авчирч овоолж байгаад их гал өрдөн нэг оройг зугаатай сайхан өнгөрөөв.
Өглөө нь цайлчхаад Тосонцэнгэл, Их-Уулаар дайран Солонготын даваагаа давж Архангай аймгийн Цахир сумын цайны газар өдрийнхөө хоолыг идчихээд Тэрхийн цагаан нуур, Чулуутын хавцал гэж дуртай нь бууж зураглан тааваараа явсаар Тайхар чулууны дэргэд Тамирын голын хөвөөнд  өдрийг үдэж шөнийг угтлаа. Нэг хоногийн нөөц гарсан тул маргаашийн өдрийг Өгий нуурт өнгөрөөхөөр шийдэн аажуухан хөдөлцгөөж, Цагаан даваагаа даван эртний нийслэл Хархорум зүг эрчтэйхэн гишгэж хүрэв. Билгэ хааны зам гэх Туркуудын барьсан нарийхан замаар Хөшөө цайдам хүрч дурсгалын музей үзчихээд Өгий нуур хүрэхүйеэ шингэх нарны туяа нуурын усанд бууж өнгө нэмэн үзэсгэлэнтэйеэ угтан авлаа. Өгий нуур Улаанбаатар хоёр 330 км зайтай. Үүнээс 20 хүрэхгүй нь л шороон зам. Бас шууд давхиад байхгүй. Хар бухын балгас, Чин толгойн балгас, Баяннуурын зэгс, Долоон даваа, Туул гол гээд л үзэж харах зүйл арвин, Гурванбулаг, Дашинчилэн, Баяннуур, Лүн, Аргалант гээд Булган, Төв аймгийн овоо хэдэн сумдын нутгаар дайрна. Олон хоног аялаад Шар хөвийн дөрөлж даваад орж ирэхэд улсын маань нийслэл Улаанбаатар ч сайхан даа.

5.09.2017

Хүслийн овоо

Тэнгэр зорьсон аавыг минь тамгалсан
Тэнүүн талын эхэн дэх цагаан овоо
Тодоос тод харагдах
Торгоны хээтэй хийморийн овоо

Тойроод алхаж явахад
Таньтайгаа уулзах мэт болно
Тэртээд хөвөх сэмжин үүлэнд
Таны дүр тодрох мэт санагдана

Алсад одсон аавыг минь орлох
Арвагарын тал дах цагаан овоо
Алаг дэлхийн бөөрөн дэх
Алганы хээтэй хийморийн овоо

Үлээн илбэх салхи нь
Ерөөл тавих мэт сонсогдоно
Өргөсөн идээ будаа нь
Өөрт минь үржин ирнэ

Хол явсан аавыг минь бодогдуулах
Хязгааргүй талын эхэн дэх хөх овоо
Хүсэл бүхэн биелэх
Хүүхдүүдийнх нь шүтдэг хүслийн овоо

Чулуу нэмэн зогсож байхад
Чанадаас та минь шивнэх шиг санагдана
Хацар алгадах сэвшээ салхи нь
Холоос хүүгээ үнэрлэх шиг үлээнэ

Асгарах бороо дайрсан ч
Амгалаан тэр хавьдаа
Хүчтэй хуй болсон ч
Холуур хуйлран одно

Зэллэн нисэх шувуудын цуваа нь
Зүүдэнд хэлсэн таны үгийг тээж ирнэ
Зөрөн өнгөрөх зүс бүрийн адууны тоос
Замхран одох арцны үнэртэй холилдон арилна

Тэнгэр зорьсон аавыг минь тамгалсан
Тэнүүн талын эхэн дэх цагаан овоо
Хүсэл бүхэн биелэх
Хүүхдүүдийнх нь шүтдэг хүслийн овоо
                                                                         Н.Энхболд      2017 он

4.27.2017

Ханийн нутаг хосгүй сайхаан

Миний хань чинь хуучны Засагт Хан аймгийн Сэцэн засгийн хошуу, Богд Хаант Монгол Улсын үеийн Сартуул Сэцэн вангийн хошуу, ардын засгийн Хан Тайшир Уулын аймгийн Сэцэн Сарт Уулын хошуу одоогийн Завхан аймгийн Эрдэнэхайрхан сумын уугуул эртний Алаг адуу овогт сартуул бүсгүй.
Эрхэт хангай, элчилгүй говийн сүлжээс
Эрдэнэхайрхан нутгийн бүсүй
Цэдиг түүх, цаг хугацааны хэлхээс
Цэцэн сартуулын унаган бүсгүй
Жаахан нуурандаа жаргаж явсан
Жижигхэн биетэй ажилсаг бүсгүй
Заяат Очирвааний гийгүүлсэн
Завхан нутгийн золбоолог бүсгүй
Улаан шаргал манхнаар эмжсэн
Улаагчны үзэсгэлэнт Хар нуур
Дахин дахин эргэж тойрмоор
Далайгаас тасарсан гоёмсог сувд
Танан цагаан гэрээр чимсэн
Тээлийн голын уужим хөндий
Санан санан саатан суумаар
Сарны хөндийн сайхан сондор
Хараад хараад ханашгүй
Холоос дуудах холбоо хоёр Авгуш
Хаанаас ч харсан сэтгэлд дотно
Хонгор багынх дурсамж
Уруудаж өгсөж хонио бэлчээсэн
Улаан шанааны уужим энгэр
Зүрхэндээ зүмбэрлүүлж сэтгэлдээ хадсан
Зүүднийх нь нутаг Товхош уул
Үүцээ хадгалах эрдэнийн хаалга
Үүлэн дээрхи Сэнжит цохио
Үлгэрийн юм шиг нүүдлийн нутаг
Үнэхээр гайхалтай Бургастайн ам
Элчилгүй их Монгол элсний үргэлжлэл
Ээвэр бүлээн Бор хярын элс
Эх дэлхийн минь гайхамшиг
Элснээс ундрах Мухарт, Нарийний голууд
Өнө эртний өвөлжөөний нутаг
Өнтэй дулаан Их хайрхан
Эгэлгүй ховор байгалийн урлан
Их, Бага, Эхийн агуй
Аавдаа эрхэлж ээждээ тунин
Аргал түүж, хонь хариулж өссөн
Холхи тэртээ ч сэтгэл татах
Хонгор ханийн минь нутаг хосгүй сайхан
                                                                               
2017 он Н.Энхболд

4.21.2017

Буурай ээж минь


Өрөөлийн төлөө өөрийгөө зориулсан
Өрөвчхөн сэтгэлтэй миний муу, буурай ээж
Өр зүрхэндээ ч, зай үлдээлгүй
Өөрийн хэдэн зээгээ өлгийдөж өсгөсөн миний муу, буурай ээж

Хөгшин ээж гэж хэн анх дуудсан юм бол гэж
Хааяа би гайхдаг юм
Хөнгөн шингэн залуу хүн шүү дээ гэж
Хүү нь дандаа боддог юм

Нараар наадан наасан наамал чинь,
Сараар сүүдэрлүүлэн урласан үйл чинь
Хаанаас ч харсан хааны гоёл
Хачин тансаг хатны өмсгөл

Наадам наадмын гоёлыг хараад
Нутгийн хөгшчүүд чамлаж суусан
Үйлэнд уран таны хийцийг
Үй зайгүй магтаж байсан

Хичээл тараад гүйгээд очиход
Хийцтэй, будаатай цай порхийлгэчихээд
Хэдэн хүүхдээ хүлээж
Хий дэмий холхиж суудагсан, та

Гялалзсан гуталтай эр хүн
Гоёмсог харагддаг юм гээд
Гайхтал өнгөлсөн гутлыг минь заагаад
Гэмгүйхэн инээмсэглэж зогсдогсон, та

Номонд та мөнгө харамладаггүй сэн
Намайг дандаа шахаж шавдуулдагсан
Уншаад эхлэхээр та минь
Урдахь ажлаа умартан, шимтэн суудагсан

Ховорхон тэр боломжыг
Хүү нь дандаа ашиглаж чадаагүй ээ
Хааяа би тандаа, хичээл ном хэцүү гэж
Худал үнэн ярьж, нааш цааш гүйж явсан даа

Хорвоо дэлхий бүтэн эргэжээ
Хүү нь өтөлж өвөө болжээ
Ачын ач чинь алхаж явна энэ хөрстөд

Аяа та минь харж л байгаа даа, миний муу буурай ээж
                                                                Н.Энхболд    2017 он

3.21.2017

Аавын минь дуу


Халамцахдаа аав минь дуу дуулна
Хазгайдуу ч гэсэн сэтгэлээсээ дуулна
Хоёр нүдэнд нь нулимс тунарч
Холын тэртээх нутгаа дуулна

Хааяа аав минь дуу аялна
Хажуунаас нь ээж минь эвлэгхэн дэмжинэ
Хослон дуулах тэр дуу нь
Хорвоогийн хамгийн хосгүй эгшиг

Ховорхон ч гэсэн аав минь дуулна
Ховд нутгаа санан дуулна
Өр зүрхэндээ бодлоо хураан
Үнэн сэтгэлээсээ аав минь дуулна

Сархад хүртэхээрээ аав, хааяа дуулна
Солгойдуу ч, зүрхнээсээ дуулна
Санан дуулах нутгийнх нь дуу

Санаанд минь гүн, шингэж үлджээ

2.11.2017

Хиргисүүр

Хиргисүүр нь хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үе буюу МЭӨ 3000 жилээс МЭӨ 400-300 жилийн үед хамрагдах өвөрмөц дурсгал юм. Манай орны нутаг дэвсгэрт хиргисүүр маш өргөн хэмжээгээр тархсан байдаг бөгөөд харин бусад булшуудыг бодвол харьцангуй бага малтан судлагдсан ажээ. Энэ нь хэд хэдэн учир шалтгаантай юм. Нэгдүгээрт, хиргисүүрийг цогцлон бүтээхдээ маш их хүч хөдөлмөр зарж, асар олон чулууг овоолон, том дугуй чулуун дараас үүсгэн байгуулсан байдаг учир малтан судлахад их хүч хөдөлмөр, цаг хугацаа шаардагддаг. Хоѐрдугаарт хиргисүүрийн ихэнх нь тахилга тайлгын зориулалттай учир шинжилгээний хэрэглэгдэхүүн болохуйц эд өлгийн зүйлс маш ховор гардаг. Эдгээр учир шалтгааны улмаас хиргисүүрийг тэр бүр нарийвчлан судлалгүй явсаар ирсэн байна.

Хиргисүүрийг үйлдэгчид нь хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үеийн нүүдэлчид байсан гэдэг нь түүний
дөрвөлжин булш, буган хөшөөтэй нэг дор нэгэн цогцолбор болон оршин байдгаас илэрхий.
Манай орны нутаг дэвсгэр дээр байгаа хиргисүүрүүд нь гаднах хэлбэр төрх зохион байгуулалтын хувьд янз бүр байдаг. Гэхдээ энэ бүгдэд зохион байгуулалтын нэгдмэл арга ажиглагддаг. Энэ нь юуны түрүүнд бүх хиргисүүрүүд том хэмжээний дугуй овгор чулуун дараастай байдагт оршино. Уг дараасаа тойруулан чулуу эгнүүлэн зоож дугуй, дөрвөлжин хүрээ татсан байдаг бөгөөд энэ хүрээний дотор болон гадна талаар чулуу овоолон шигтгэсэн олон тооны дөрвөлжин, дугуй жижиг байгууламжуудыг байгуулсан байдаг. Зарим хиргисүүрүүдийн хүрээ нь давхар байх ч тохиолдол байдаг.

Мөн зарим хиргисүүрүүдийн голын овгор дараасаас эхлэн хүрээ хүртэл дөрвөн зүгт нь чулуу шигтгэн
суулган зам буюу цацраг гаргасан тохиолдол ч байна. Хиргисүүрүүд хэмжээний хувьд харилцан адилгүй байдаг бөгөөд зарим газарт 100 гаруй м голдоч бүхий хиргисүүрүүд ч тааралддаг.

Одоогийн байдлаар манай орны нутаг дэвсгэрт цөөн тооны хиргисүүрийг малтан судлаад байна. Тухайлбал 1988 онд МЗТСХЭ-ийн хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үеийн дурсгал судлах анги Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын ойролцоо 5 хиргисүүрийг малтан судалжээ. Эдгээрийн хоѐр нь гадуураа дөрвөлжин хүрээтэй, уг хүрээний дөрвөн буланд чулуун жижиг дараастай, үлдсэн гурав нь гадуураа хүрээгүй байсан байна. Гурван булшнаас оршуулгын шинж тэмдэг илэрсэн бөгөөд нөгөө хоѐр нь тахилга тайлгын байгууламж байсан байна.

Монгол-Францын хамтарсан экспедиц 1997 онд Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын нутаг Эгийн голын савд 3 хиргисүүр, Монгол-Америкийн хамтарсан археологийн экспедиц 1999 онд Увс аймгийн Бөхмөрөн сумын Байрамын шилд нэгэн том хиргисүүрийг малтан шинжилсэн нь мөн нь л тахилга тайлгын байгууламж байжээ. Байрамын шилийн хиргисүүр 3 м өндөр, 22 м голдоч бүхий чулуун дараастай, дарааснаас дөрвөн зүгт дөрвөн өргөн зам татаж 60 м голдоч бүхий гаднах дугуй цагираган хүрээтэй холбосон байна. Хүрээ ба замын өргөн нь 3 м болно.

2001 онд Монгол-Бельгийн хамтарсан археологийн экспедици булган аймгийн Дашинчилэн сумын нутаг
Харбухын голны баруун эрэгт нэгэн хиргисүүрийг малтан шинжилсэн байна. Энэ хиргисүүр нь гадна талаараа 25х27 м хэмжээтэй дөрвөлжин хүрээтэй. 9 м голдоч бүхий овоолсон чулуун дараастай байсан бөгөөд гадна хүрээний зүүн талд хоѐр эгнээ 8 чулуун дагуул байгууламжтай. Зүүн талд мөн 5 дагуул байгууламжтай байжээ. Зүүн талын дагуул байгууламжуудыг малтан үзэхэд 30-50 см-ийн гүнд нэг нэг адууны толгойг хиргисүүр лүү харуулан тавьсан байна. Хиргсиүүрийг малтах явцад дараас чулууны дороос газар ухалгүй өнгөн хөрсөн дээр тавьж дээрээс нь чулуугаар дарсан хүний оршуулга илэрчээ. Хүнээ толгойг нь баруун тийш хандуулан тэнэгэр байдалтай дээш харуулан хэвтүүлж оршуулсан байна. Хүнээ дагалдуулан тавьсан ямар нэгэн эд өлгийн зүйлс олдоогүй боловч дараас чулууг цэвэрлэх явцад чулууны завсар хоорондоос гайхалтай сайн хадгалагдсан хүрэл ооль олдсон ажээ.

Судлаачид хиргисүүрийг МЭӨ II мянган жилийн төгсгөл МЭӨ I мянган жилийн эхэн үед холбогдуулан авч үздэг бөгөөд бүтэц зохион байгуулалтыг нь авч үзвэл, нас барагсадаа гол төлөв баруун болон баруун хойд зүг рүү чиглүүлэн тавьдаг байсан нь тодорхой байна. Мөн ихэнх тохиолдолд булшны нүх ухалгүй газрын хөрсөн дээр хүнээ тавин чулуугаар дарж оршуулдаг байсан нь тогтоогдсон.


Монголын археологи” номноос

2.03.2017

Түрэгийн үеийн хүн чулуун дурсгал

Түрэгийн тайлгын онгоны нэг бүрэлдэхүүн хэсэг болох хүн чулуун хөшөө нь тухайн үеийн хүмүүсийн төрх байдал, хувцас өмсгөл, эд хэрэглэл, гоѐл чимэг, зэр зэвсгийн төрөл зүйл, тэдгээрийн онцлог зэргийг сэргээн тодруулж судлахад онцгой ач холбогдолтой эх сурвалж баримт төдийгүй тэр үеийн дүрслэх урлагийн хөгжил, гоо сайхны үзлийн хэмжээ төвшинг илтгэн харуулдаг байна.

Монгол нутагт эдүгээ нийт 500 гаруй хүн чулуу илрүүлэн олж бүртгээд байгаагийн 400 гаруй нь түрэгийн үед холбогдох ба цаашид ч шинээр нэмэн олдох боломжтой юм. Хүн чулуу хэмээх нь боржин, гантиг, хүрмэн чулуу, элсэн чулуу занар зэрэг чулуугаар хүний дүрс оруулан хийж тахил тайлгын онгоны бүрэлдэхүүнд оруулан босгодог хөшөө юм.

Түрэгийн хүн чулууг чухам хэнд зориулан босгож байсан талаар судлаачдын дунд эсрэг тэсрэг
үзэл бодол оршсоор иржээ. Нэг хэсэг судлаачид эдгээр хөшөө нь нас барсан баатар эрийн хамгийн хүчит дайсан этгээдийг дүрслэн үзүүлсэн дурсгал гэж үздэг бол нөгөө зарим нь нас барсан баатрыг өөрийг нь дүрслэн түүнд зориулж босгосон хөшөө гэж үздэг байна. Түрэгийн тахилын онгонууд нь хүн дүрстэй чулуун хөшөө, түүний өмнөөс зүүн урагш чиглүүлэн цувуулан зоосон балбал буюу зэл чулуу хэмээх хоѐр үндсэн хэсгээс бүрэлддэгээс үүдэн эдгээрийг хооронд нь хольж хутгах явдал гарч ийн зөрүүтэй үзэл бодол үүсэхэд нөлөөлжээ. Гэвч одоо дийлэнх судлаач, хүн чулуун хөшөө нь нас барсан баатар дайчныг дүрслэх ба цувуулж тавьсан зэл чулуу (балбал) нь түүний алж устгасан дайсан этгэдийг буюу оршуулга тайлгын ѐслолд оролцсон хүмүүсийг төлөөлүүлдэг гэсэн саналыг баримтлах болжээ.

Ихэнх тохиолдолд тахил тайлгын нэгэн онгоны бүрэлдэхүүнд буюу чулуун хашлагын дэргэд нэг л хүн чулуу тавьсан байдаг. Эдгээр нь босоо зогссон буюу завилан суусан дүрстэй, гартаа сав суулга барьж, зүүн гараар бүснээс зүүсэн сэлэм буюу хутганы бариулаас атгасан байх ба ихэнх хүн чулуунд хөл дүрслээгүй байна.

Алдар цуутай хаад ноѐдын онгоны нүсэр цогцолборын бүрэлдэхүүнд олон хүн чулуу тавьсан байдаг. Тухайлбал, Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутаг Өнгөтийн хөшөө хэмээх тахилын том онгоны бүрэлдэхүүнд 28, Куль Тегин ноѐны онгонд 10, Шивээт Улааны онгонд 9, Их хөшөөтөд 6, Тоньюкукийн болон Билгэ хааны онгон, Өвөрхангай аймгийн Уянга сумын нутаг дахь Онгийн голын дурсгал зэрэгт 5 хүн чулуу мэдэгдэж байна. Анх эдгээр дурсгалыг цогцлон байгуулах үед чухам хэдэн хүн чулуу тавьсан нь тодорхойгүй, гагцхүү одоо байрандаа үлдэж хоцроод байгаа нь ийм тоотой ажээ.

Ийнхүү олон хүн чулуу нэг дор байгаа тохиолдолд тэдгээрийн хийц дүрслэл өөр өөр байдаг нь уг хүмүүсийн угсаа гарал, зэрэг дэвийн ялгаанаас шалтгаалсан байна. Тухайлбал, онгоны эзэн язгууртан ноѐны хөрөг дүрсийг завилан суусан байдлаар, онгоны байгууламжийн хоймор хэсэгт байрлуулах ба зарим онцлог тохиолдолд хатных нь хөргийг мөн зэрэгцүүлэн тавьсан байх нь бий. Үүнд, Билгэ хаан болоод Куль Тегиний онгоны аль алинд тэдгээрийг хатных нь хамт урлан хийж дүрсэлсэн байх ажээ. Түүнчлэн эдгээр ихэс дээдэст үйлчлэх шадар дагалт, зарц зэрэг хүмүүсийн дүрсийг уг байгууламжийн үүдэн талд босоо зогссон буюу сөхрөн суусан байдлаар урлан хийж тавьдаг байжээ.

Эртний Нангиадын түүх сударт түрэгүүдийг зөв энгэртэй дээл өмсдөг мэтээр тэмдэглэсэн байх боловч хүн чулууны хэрэглэгдэхүүнээс үзэхэд буруу, зөв энгэртэй аль аль нь тохиолддог. Тэгэхдээ түрэг хувцасны хэв маяг жигд, хоѐр тийш эргүүлсэн өргөн захтай дээл байх ба тал дүгрэг буюу дөрвөлжин товруутай, олон унжлага бүхий агсарга бүс бүсэлсэн байна. Бүснээс шулуун урт илд, махир чинжаал хутга, дүгрэг хэлбэртэй хавтага сав зэргийг унжуулдаг байжээ. Хүн чулуунд дүрсэлсэн эд өлгийн эдгээр зүйлс нь мөн үеийн булшны малтлагаас биет байдлаараа олдож байсан нь цөөнгүй бөгөөд тэдгээр дурсгалын он цаг хийгээд хэрэгцээ зориулалтыг тодорхойлох найдвартай баримт нотолгоо болдог байна.

Хүн чулууд нь түүхийн урт удаан хугацааг туулж өнөө бидний үед уламжлан ирэхдээ толгой нь хугарч алга болох, энд тэндээсээ хагарч хэлтрэх, байгалийн хүчин зүйлээс элэгдэж мөлийх зэрэг янз бүрээр гэмтэж муудсан байдаг. Гэмтэл эвдрэлийн шалтгааныг судлаачид тайлбарлахдаа, Түрэгийн дараа Төв Азийн түүхэнд тодрон гарсан уйгарууд эвдэж гэмтээх зэрэг олон шалтгаан байсан гэж үздэг. Толгой нь бүтэн үлдсэн хүн чулуудыг ажиглахад ихэвчлэн монголжуу өргөн шанаатай, жартгар нүдтэй, нэлээд тохиолдолд махирлаж эргүүлсэн живэр сахалтай байх ажээ. Толгойн үсээ урт ургуулж олон салаа гэзэг, эсвэл ганц бүдүүн гэзэг унжуулах зэрэг байдлаар засч янзалдэг байсан нь түүх сударт тэмдэглэн бичсэнтэй үндсэндээ тохирох ажээ. Түүнчлэн зарим үед огт гэзэг байхгүй, үсээ хуссан мэт тохиолдол ч байдаг. Гэзэг үсээ ийнхүү янз бүрээр засч янзлах, мөн буруу болон зөв энгэртэй дээл зэрэгцэн байх зэрэг нь Түрэгийн хаант улсын бүрэлдэхүүнд өөр өөр заншилтай олон овог аймаг багтаж байсныг харуулж байх бололтой. Энэ бүхнээс үзэхэд түрэгийн хүн чулуу нь тухайн үеийн угсаатны зан заншил, дээл хувцас, эдлэл хэрэглэлийн онцлог, Түрэгийн бүрэлдэхүүнд байсан олон овог аймгийн угсаатны бүрэлдэхүүнийг тодруулан гаргахад нэн ач холбогдолтой дурсгал болох ажээ.


Монголын археолги” номноос

1.29.2017

Буган хөшөө

Монголын хүрэл ба төмрийн түрүү үеийн нэг чухал дурсгал бол буган хөшөө юм. Эрдэмтэд буган хөшөө хэмээн гонзгой урт чулууны хажуугийн дөрвөн талыг сайтар засаж, гурав зааглан гол төлөв нүүрэн талын, заримдаа нүүрэн ба ар талын оройн хэсэгт нар сар хоёроос гурван ташуу зураас, хүний нүүрний дүрс, хөшөөний их биеийг ороолгон сүрэг бугыг загварчлан дүрслэн тэдний доогуур бүс татаж зэр зэвсэг зүүсэн байдалтай дүрсэлсэн хөшөө чулууг хэлдэг. Хөшөөнөө чинжаал, байлдааны алх, хутга, нум сум, жад, бамбай зэрэг зэр зэвсэг, хүрэл толь дүрслэхээс гадна зарим хөшөөний бүсийг янз бүрийн хээ гарган чимсэн байдаг.
Буган хөшөө дунджаар 1-4 м өндөр, 20-40 см зузаан, 30-80 см өргөн хэмжээтэй бөгөөд түүнийг үйлдэхэд зураг, сийлбэр, уран баримлын аргуудыг хослуулан ашигласан байна. Мөн бугыг бодит байдлаар дүрсэлсэн, бугын оронд адуу, зээр зэрэг өөр амьтад дүрсэлсэн, эсхүл огт амьтны дүрсгүй бүс, зэр зэвсэг болон бусад зүйлсийг дүрсэлсэн хөшөө ч бий.

Евроазийн хээр талын бүс нутагт хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үед өргөн тархсан түүх соёлын гайхамшигт дурсгал болох буган хөшөөг эрдэмтэд 100 гаруй жилийн өмнөөс судалж 700 гаран буган хөшөөг илрүүлжээ.
Үүнд монгол нутгаас 550 орчим, Өвөр байгалийн нутгаас 20 гаруй, Саян Алтайгаас бас 20 орчим, Уулын Алтайгаас 60 орчим, Казакстан Дундад Азиас 20 орчим, баруун тийш Оренбург, Кавказ, Укриан Эльба гол хүртэл 10 гаруй олджээ.
Буган хөшөөг эрдэмтэд хэлбэр төрхийн хувьд үндсэн гурван төрөлд хувааж үздэг.
1.Монгол-Өвөр байгалийн бугын загварчилсан дүрст буган хөшөө
2.Саян-Алтайн амьтдын бодит дүрст буган хөшөө
3.Ази-Европын амьтны дүрсгүй буган хөшөө

Монгол-Өвөр байгалийн бугын загварчилсан дүрст буган хөшөө
Энэ төрлийн буган хөшөө тооны хувьд хамгийн олон бөгөөд манай улсын Архангай, Өвөрхангай, Завхан, Баянхонгор, Булган, Төв, Сэлэнгэ, Хөвсгөл, Хэнтий, Ховд, Увс, Баян-Өлгий аймгийн нутаг бий боловч гол цөм нь Хангай, Хэнтий Соёны уулсын орчмын нутаг юм. Монгол улсын нутгаас гадна Өвөр байгаль, Тува Алтайд цөөн тоогоор тархжээ. Архангайн Эрдэнэмандал сумын нутагт Хануй багийн төвөөс зүүн тийш Хануй голын хойд дэнж дээр олон жижиг 2-3 м голдочтой дугуй далангаас бүтсэн том дөрвөлжин хэлбэрийн тахилын байгууламжууд хиригсүүр, том
дөрвөлжин хашлага бүхий бусад байгууламж, хэдэн арван буган хөшөө бүхий ёслол, оршуулгын цогцолборыг бий. Энд бүх хөшөөнөө бугыг загварчилан дүрсэлсэн бөгөөд нар, сар, зэр зэвсэг, гоёл чимэглэлийг сийлжээ. Монгол нутагт ингэж загварчилан дүрсэлсэн буган хөшөө элбэг.

Саян-Алтайн амьтдын бодит дүрст буган хөшөө.
Энэ төрлийн буган хөшөө Монгол улсын баруун талын Увс, Хөвсгөл, Ховд, Баян-Өлгийн нутагт зонхилон тархсан байдаг. Энэ төрлийн буган хөшөөний нэг нь Хөвсгөл аймгийн Шинэ Идэр сумын нутаг Дөрөлжийн амны өргөн хөндийд том хиригсүүрийн дунд буй дөрвөн буган хөшөө юм. Эдгээрийн нэг хөшөө нь цайвар саарал өнгийн боржин чулуугаар хийсэн 3 м өндөр бөгөөд түүний оройн хэсэгт төвгөр гарган малгай мэт зүйлийг дүрсэлсэн ба хөшөөний оройн хэсгийн эргэн тойрон нэг эгнээ олон хонхор гаргаж доод талаар нь нарийвтар бүс татаж гурав заагласан байна. Хөшөөний баруун хажуугийн дээд оройн хэсэгт хоёр ташуу зураас, бүснээс хоёр үзүүр нь дээш тахийж ээтийсэн эдлэл, нүүрэн өргөн талын дээд хэсэгт нар, дунд хэсэгт дөрвөн бугыгнэгийг нь хөндлөн, гурвыг нь хөшөөний орой уруу хандуулан цувуулж бодит байдлаар дүрсэлжээ.Зүүн хажуугийн дунд хэсгийн дээхэн талд зогч буй ганц буга, арын өргөн хажуугийн оройн хэсэгт нар, дунд хэсэгт таван бугыг хөшөөний орой уруу хандуулан цувуулж бодит байдлаар дүрсэлж, бүсний доод талд чинжаал урлажээ.

Ази-Европын амьтны дүрсгүй буган хөшөө.
Буган хөшөөний нэгэн өвөрмөц төрөл болох буга болон амьтны дүрсгүй харин нар, сар заримдаа ээмэг ч гэдэг, зэр зэвсэг, бүс зэргийг дүрсэлсэн хөшөө Монгол орны баруун аймгуудын нутгаар мөн Оросын Алтай, Дундуд Ази, Дорнод Европ хүртэл цөөн тоотой тархсан байдаг. Эдгээрийн нэг нь Увс аймгийн Түргэн сумын Дэлгэр мөрөн багийн төвд бий. Хөшөөний дээд хэсгээр нарийн ховилон хонхор тойруулан татаад нүүрэн ба ар талын дээд хэсэгт тус бүр нэг нэг нар, хажуу нарийн талд ташуу гурван зураас татжээ. Дунд хэсгийн урд талд алхан зээтүү, дунд талд тахир эдлэл, арын өргөн талд саадганд буй нум дүрсэлжээ.
Мөн сумын Бурхутайн өвөрт буй нэгэн хөшөөний дээд хэсгийн ар, өвөр талд тус бүр нэг онги дүрсэлж доогуур нь нарийн зураасан бүс татжээ. Улаангом хотын хойд талаар урсах Хархираагийн голын Цагаан сайрт буй нэгэн хөшөөний оройг нь хүний хүзүү мэт нарийсган засаж өргөн талд нь олон зэрэгцээ хонхорыг хоёр эгнээ доош ташуу дүрсэлсэн ба хажуугийн нарийн талын дээд хэсгээр нэг эгнээ олон хонхор, түүнээс арай доогуур ганц нарийн ховилон зураас татжээ. Завхан аймгийн Тэлмэн сумын нутагт нэг дор буй 6 буган хөшөөний гурав нь загварчилсан бугын дүрстэй гурав нь бугын дүрсгүй зэр зэвсэг дүрсэлсэн байдаг.

Буган хөшөө тал хөндий, уулын ам бэл, жижиг уул толгойн орой дээр ганц нэгээрээ буюу хэд хэдээрээ бүр арав хориороо ч тохиолдох ба хиригсүүр дөрвөлжин булшны дэргэд тэдний хана, булангийн хөшөө болгож босгосон байдаг. Буган хөшөөг тойруулан чулуугаар цөөн хэдээс хэдэн зуун жижиг цагираг өрж үйлдсэн байх нь элбэг. Архангай аймгийн Ихтамир сумын нутаг Шивэртийн аманд буй буган хөшөө бүхий дурсгалд 30-35 см өндөр, 2 м голдочтой чулуун далантай өрлөг 7 байсныг малтахад тус бүрээс нь нэг нэг адууны толгой, нэг удаа тэмээний толгойн яс гарчээ.

Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын Хануй голын хөндийн олон арван буган хөшөө бүхий томоохон цогцолбороос зарим хэсгийг малтахад хазаарын хүрэл амгай, зуузай зэрэг гарсан байна. Буган хөшөөнүүд тэднийг тойрсон хэдэн арван зуу хүртэлх тахилгын чулуун өрлөг, том дугуй чулуун далантай булш, дөрвөлжин булш зэрэг нь нэг бүхэл бүтэн цогцолбор дурсгалыг бүрдүүлсэн байх нь цөөнгүй.

Буган хөшөө нь оршуулгын зан үйлд хэрэглэгдэхээс гадна хөшөөн дээр буганаас гадна металл зэр зэвсгийг дүрсэлсэн байдгаас түүнийг металл зэвсэг үйлдвэрлэлд нэвтэрч хүй нэгдлийн овгийн байгууллын дотоод зохион байгуулалтанд үндсэн өөрчлөлт оруулж, эцгийн эрхт ёс тогтсон тэр үед дайчин эрд зориулан бүтээж байжээ. Буган хөшөөг хүрэл зэвсгийн сүүлч, төмөр зэвсгийн түрүү үеийн дөрвөлжин булшийг үйлдэхэд жирийн материал болгон өргөн ашигласан, түүн дээр хүрэл зэвсгийн дунд үед холбогдох зэр зэвсгийн зүйлсийг дүрсэлсэн, түүнийг баатар дайчин эр хүнд зориулан босгосон зэргээс энэхүү гайхамшигт дурсгал, сүрлэг баримлыг хүрэл зэвсгийн сүүл үеэс (МЭӨ 2000 жилийн сүүлч) эхлэн төмөр зэвсгийн түрүү үеийг ( МЭӨ 700-300 он) дуустал бүтээж байжээ.

Буган хөшөөний эртний дурсгалууд зөвхөн Монгол улсын төв нутгаас олдож байгаа нь энэхүү гайхамшигт дурсгал анх Монголын төв нутагт хүрэл зэвсгийн дунд үед үүсэж төмөр зэвсгийн түрүү гэхэд Монгол нутаг даяар түгэн дэлгэрч цаашдаа одоогийн Тува, Байгаль нуурын наад бие хүртэл өргөн тархсан ба улмаар Казакстан, Дундад Ази, Оренбург муж, Умард кавказ, Эльба мөрний сав хүртэл цөөн тоогоор нэвтэрсэн нь суурьшмал иргэдийн дунд олон арваар бүтээгдэж байгаагүй нүүдэлчдийн дурсгал юм.


Монгол улсын түүх” тэргүүн боть

1.27.2017

Их Юань улсын мандсан төрийн Хөх судрын учир шалтгаан хийгээд товчит тольтын долдугаар анги

Хятад бичгийн ихэд үнэнч, туйлын богд Күнз өгүүлсэн нь “Хэрэгт үүсгэл төгсгөл буй, бодист эх эцэс амуй” хэмээжүхүй. Тийнхүү ертөнцийн хүн язгуур удам үндсээ мэдэх нь зүй болой. Хэдийгээр хааны сууринд хүрсэн тэнгэрийн хөвгүүн боловч, үлгэрлэвээс эцэг эхээ, эцэг эх хэмээн онцгойлон ачлах, элбэрэх, тахимдахыг эс мэдвээс энгийн хүмүүнд ч хүрэхгүй бус уу? Түүнчлэн хүн төрөлхтөн өөрийн уг үндэс, язгуур удмаа үл мэдэн, өөрийн урьдас дээдсийн үйл явдал ба нэр овгийг эс мэдээд, үүнээс гадна хэдий тэнгэрийн утга, газрын зүйг цөм ухаж, дэлхийн ёс, орчлонгийн учрыг цөм нэвтрэвч түүнийг төө ямхын модыг өндөр асрын нурууны дээр тавиад, тэр модыг асраас өндөр хэмээх мэт уг үндэсгүй лүгэй нэгэн адил болмуй.

Тийнхүү тайж Инжаннаши би Монгол тоотноо нийтээрийг мэдтүгэй ухтугай хэмээн эцэг ноёныхоо хураасан Хөх Монголын Их Юань улсын олон зүйлийн судар бичиг, шастир түүх бүрийг цөм уудлан гаргаж, эцэг ноёныхоо санааг залгамжлан, энэ их Юань улсын судрыг бүртгэн гаргаж, хойчих үед мэргэн мунхаггүйеэ мэдтүгэй, ухтугай хэмээн судар бүрийг зах дараалан үзвээс аль судар нь боловч тэр мэт нарийн нягт илэрхий тодорхой ч зарлигаар орчуулсан Юань улсын төвийн судар, улсын тэмдэглэл боловч, гээгдэж орхигдсон ба дутуу торгон маш олон.

Дундад улсын хятад, ар газрын Монголыг эгнэгт хүний тоонд оруулахгүй, ерийн адгуус болбоос дөрвөн хөлтэй тул хэвтээгээр явмуй, ар газрын хүн гагц хоёр хөлтэй болоод босоогоор явах нь адгуус малаас баахан өөр буй за, бус зүйлийн үйлс явдал, зан авьяас нь шууд мал адгуус болой хэмээн нэгэнтээ басамжлан санаад, хэдий арван хувийн арвихан эрдэмтэн нь боловч тийн баримтлан санаж атал, санамсаргүй алтан гадас од умар этгээдийн манх элснээ бууж, Шэн-Ү хуанди богд баатар Чингис хаан мэндлээд, аянга цахилгаан мэт нэгэнтээ аянгалмагц, даруй нэг зуун жаран хоёр жилийн дэлхий дахиныг байгуулж, эдгээр Чжун Юаний хятадыг боол болгосонд эдгээр өчүүхэн атхаг эхнэр, өвөрчлөлт хятад нар тэнгэрийн цаг, газрын хэмжээний их зүйг огт бодохгүй, онц өөрийн тэр нэг зүйлийн өмхий атхаг сэтгэлээ эрхлэж, бас тэнгэрийн тооноос зөрчиж чадахгүй тул, тэсэл алдран шүд загатнан, гар нухалхийлэн, толгойгоо маажилхийлэн Их Юань улсын арван дөрвөн хааны нэг зуун жаран хоёр жил боол болж, арай Мин улсад хүрмэгц, даруй хорслоо , хариу авах газаргүйдээ хуял эхнэрийн уулийн хоншоороо билүүдэж, Чжу Фуцзы-гийн төв ариун их Ган-мү сударт Монгол ийм муу, тийм харгис, энэ мэт өршөөлгүй, тэр мэт мэдэлгүй хэмээн амны тав, хэлний зоргоор учир томоогүй чалчиж бялчсан болой. Энэ атхаг санааг ном, бичиг хоёул өвөрлөсөн бус, цөм ном бичгийг үзсэн өчүүхэн оюутан, нимгэн ухаантнаас үүсгэн өдсөн буюу.

Хөх Монголын их Юань улсын эзэд үнэхээр тэр мэт харгис хартай бөгөөс дээд тэнгэр бас юунай Юань улсад нэг зуун жаран хоёр жилийн дэлхий дахиныг соёрхох аж! Бас ч юунай эдүгээ хүртэл долоон зуун арван жил болтол Монгол хэмээн нэг зуун далан хошуу тайж нарыг үржүүлж, хойд этгээд түмэн газар шахмыг эзлүүлэх буй!

Монголын болхи бүдүүлэг тэнэг шүүдэг ба оморхог бардам цөлс чилдэс нь маш үнэн боловч эгнэгт Монголд далд нууц зальхай харгис ба гүн хүнд хор хар үгүй болой.

Жич мунхаг би онц Монголоо өмгөөлсөн ба үгүйг хойч өдрийн мэргэд бээр хянан үзэж, мунхаг миний санаанд энэ нэгэн ангийн шударга шүүмж хэмээн санамуй. Эдгээр хятад бичээч нар адагтаа биеийг зөв, сэтгэлийг хэлбэрэлгүй арилган чадаагүйгээр улс төрийн их хэргийг зоргоор өө гарган, сэв эрэн муушаах нь маш ичингүйрэлтэй болой. Тийнхүү бөлөг бүрийн сүүлд хэлбийгүй шүүмжлэлд мунхаг Инжаннаши миний хариу цоолсныг мэргэд бээр инээдэм болгон тольдтугай.

В.Инжаннаши “Хөх судар” номын хэсгээс...