11.18.2018

.Дунхугийн үргэлжлэл Сяньби


Хятадын түүхийн “Го юй” буюу “Улсын өгүүлэл” зохиолд “ Урьд Чэн ван ( НТӨ 1024 – 1005 он) Цияньд язгууртнуудын хуралдааныг хийлгэхдээ Чу улсыг Цзин жоугийн бүдүүлэг аймаг гэж үзээд ... Сяньбийн хамт тахилгын гал мануулахаар явуулсан тул хуралдаанд оролцож чадсангүй” гэснээр Сяньби нэр анх хятад сурвалжид тэмдэглэгджээ. Мөн эртний хятад зохиолд “Сяньби шиг бэлхүүс нарийн, хүзүү гуалиг” хэмээн шүлэглэн бичсэн нь ч бий.

“Хожуу Хань улсын судар” “Сяньбийн шастир”-т “Сяньби хэмээгч нь Дунхугийн салбар бөгөөд Сяньби ууланд очиж сууснаар тийнхүү нэрлэгджээ. Хань улсын эхэн үед Модуньд цохигдон алс холын Ляодун боомтын гадна дутаан очиж, Ухуаньтай залгаа суухаас өмнө Дундад оронтой байнгын харилцаагүй байлаа... НТ 49 онд Сяньби анх элч илгээжээ”  хэмээжээ.

Хүннүгийн Модунь шаньюйд цохигдсон Дунху нар Ухуань, Сяньби хэмээн хоёр хуваагдан зугтаж, Ляодунгийн боомтын гадна очиж суужээ. Сяньби нар Хүннүгийн зүүн гарт багтан, Ухуаний ард сууж байсан тул Хань улстай шууд  харилцаа үгүй учир сурвалжид нэг хэсэг тэмдэглэгдсэнгүй. НТ 45 онд Сяньби болон Хүннү нар Ляодунг довтолсон ч Хань улсын цэрэгт цохигдон ухарчээ. Энэ үеэс л Сяньби нар сурвалжид олонтоо үзэгдэх болсон нь бүс нутгийн улс төрд идэвхтэй оролцох болсныг харуулна. Ялангуяа Хүннү гүрэн хоёр  хуваагдах болсноос хойш бие даасан бодлого явуулах болжээ.

Сяньбийн Пяньхэ Хань улстай нийлж, Хүннүгийн зүүн гарын Июйзы аймгийг довтолж, 2000 гаруй хүнийг алсан. Түүнээс хойш  Пяньхэ жил дараалаан умард Хүннүг довтолж, алсан хүнийхээ тоог Ляодунд мэдүүлж, шагнал авч байжээ.
НТ 54 онд Сяньбийн толгойлогч Юйчоубэнь, Маньтоу нар Хань улсын хааны ордод очиж, дагахаа илэрхийлжээ. Хань улсын хаан Юйчоубэнийг ван цолоор, Маньтоуг хоу цолоор тус тус шагнав.

НТ 90 оны дундуур Хань улс сяньбийн цэргийг умард Хүннү рүү довтлуулж, томоохон ялалт байгуулсан талаар сурвалжид “ ... Хүннүг цохиулахад умард шаньюй зугтаан одов.. Сяньби түүний газарт орж суув. Хүннүгийн үлдсэн 100000 гаруй өрх бүгдээрээ өөрсдийгөө Сяньби хэмээв. Сяньби түүнээс  эхлэн аажмаар хүчирхэгжив” гэжээ.

НТ 97 онд Ляодунгийн Сяньбичууд  Фэйжи сум рүү довтолсон бол НТ 101 онд Юбэйпинийг дээрэмдээд, Юйяныг довтолсон ч амжилт олсонгүй. Хань улсын цэрэг мөрдөн хөөсөн ч Сяньбийн цэргийн отолтонд өртөж, жанжид цэргүүд нь бүгд үхжээ.

НТ 115 оны намар Ляодунгийн Сяньби Улю сум руу халдаад, Фүли хуаранг довтолсон. 117 онд Ляосигийн Сяньбийн Ляньсю нар Ханьгийн хил хязгаарт халдахад, Ухуаний толгойлогч Юйжизюй хилийн тойргийн цэргүүдтэй нийлж, Сяньби нарыг цохижээ. НТ 118 оны Сяньбийн 10 түмэн цэрэг Дай тойрог руу довтолж, өвөл нь Шангу тойрог руу томоохон довтолгоо хийв. 119 оны Сяньби нар Мачэн харуулаар орж, ахлах түшмэлийг нь алав.

120 онд Ляосигийн Сяньбийн толгойлогч Улинь, Цижизянь нар албат иргэдээ дагуулан Хань улсад дагав. Гэвч 121 онд Цижизянь бослого гаргаж, Зюй-юныг дээрэмдэж, Юньжун тойргийн захирагчийг алав. Сяньбичүүд цаашлан Ухуаний Сючанийг Мачэн хотод  бүслэв. Хань улсын туслах цэрэг ирж  байж арайхийж Сючаныг  бүслэлтээс гаргав. 122 онд дахиад л Яньмэн, Динсян тойргуудад халдаж, цөс зориг нь бадарсан хэдэн зуун морьтон дайчид Хань улсын умард хилийг түйвээж байв. 123 оны өвөл  Цижизянь  өөрөө түм илүү морьт дайчдаа удирдан Дун Линаар орж, хэдэн зам хуваагдан, өмнөд Хүннүг Манбайд довтолж, жижү ван болон 1000 илүү хүн алав. 124 оны намар Гаолюг дээрэмдэн, мөн өмнөд Хүннүг цохив.

126 оны намар Сяньбийн толгойлогч Цижизянь цэргээ удирдан Дай тойргийг уулгалж, тойргийн захирагчийг алжээ. 127 оны  хавар Хань болон өмнөд Хүннү хамтарч, 10000 гаруй цэргээр Сяньбийг довтолж ялалт байгуулжээ. Түүний хариуд Ляодунгийн сяньбийн 6000 гаруй морьт цэрэг Ляодун, Сюаньтүг дээрэмдэв. Ухуаний Гэние хил дагуух Ухуань цэргийг дайчилж, хилээс гарч Сяньбийг довтлон  ялжээ. 

129 онд Сяньбичүүд Юйян, Шофанийг уулгалсан бол 131 онд Ухуаний Гэние цэргээ удирдан гарч, Сяньбийг довтлон ялж, 800 хүн алж, хүн мал олныг олзолжээ.

132 оны өвөл Ухуаний Гэние цэргээ удирдан умард зүг Сяньбийг довтолж ялсан бол 133 оны хавар өмнөд Хүннүгийн гудухоу Фүшэн Хань улстай хамтарч мөн Сяньбийг цохижээ. Үүний хариуд Сяньби нар 133 онд Ляодуныг уулгалж, Мачэн хотыг довтолж, Дай тойргийн цэргийг бут цохижээ. Удалгүй Сяньбийн толгойлогч Цижизянь нас барснаар Сяньби нарын довтолгоо цөөрсөн хэмээн түүхэнд тэмдэглэжээ.

11.16.2018

Дунхугийн үргэлжлэл Ухуань


Хүннүд цохигдсон Дунху нарын гол мөхлөг Сяньби болон Ухуань нар Хянганы уулс тийш шилжин суурьшиж, Хүннүгийн ханлиг хэлбэрээр оршин байсан бол үлдсэн аймгууд нь Хүннүд уусан оджээ.

“Ухуань бол уг нь уг нь Дунху юм. Хань улсын эхэнд Хүннүгийн Модунь шаньюй эзэмшил нутгийг нь мөхөөж, үлдсэн хүмүүс нь Ухуань ууланд сууснаар ийнхүү нэрлэгдэх болжээ” хэмээн түүхэнд тэмдэглэсэн байдаг. Сурвалжид “ухуаньчууд  дайн тулаанд үхэхийг эрхэм үйлс хэмээнэ. Үхэгсдээ авсанд хийж, уйлж шаналан, дуу бүжгээр үдэн оршуулна. Нэгэн нохойг бордон тэжээж, өнгийн утсаар уяж, талийгаачийн эдэлж байсан хүлэг морь, хувцас хунарыг цөмийг нь шатаана. Тэдний хэлэх нь үхэгсдийн сүнсийг нохойд даатган, Улаан ууланд удирдан оруулна. Улаан уул нь Ляодуны баруун хойно хэдэн мянганы газарт байдаг” хэмээн тэмдэглэсний Улаан уул гэдэг нь судлаачдын анхаарлыг эртнээс татсаар ирсэн. Ухуань гэдэг монгол хэлний улаан гэсэн утгатай үг хэмэээн үзэх үндэслэлтэй аж.

“Хожуу Хань улсын судар”-ын “Ухуаний шастир”-т; “хүлэг морь унах, харвах намнахдаа гарамгай, ан гөрөө хийж аж төрнө. Өвс усны сайныг дагаж мал маллана. Орон сууц нь тогтворгүй, эсгий дугуй майхнаар гэр хийж, дорно зүг хандуулан барина. Мах идэж цэгээ уун, арьс ноосоор хувцас хийнэ. Залууг хүндэтгэн, өтгөс өвгөдөө үл тооно. Зоригтой бөгөөд хэрэг маргааныг таслах чадвартай хүнийг их ахлагч болгоно. Үе дамжин залгасан ажил үйл гэж байхгүй. Хот айл болгон бага удирдагчтай. Харин хэдэн зуу, эсвэл хэдэн мянган айл нийлж нэг аймаг болно. Ахлагч дуудахдаа мод сийлж, захидал болгон илгээнэ. Хэдийгээр бичиг үсэг байхгүй ч аймаг олон нь түүнийг зүрхлэн зөрчихгүй. Овгийн нэр тогтворгүй, ахлагчийнхаа нэрээр нэрлэнэ. Ахлагчаас доош тус тусдаа малаа маллан аж төрнө, бие биенээрээ туслуулдаггүй.

Хүргэн хүмүүн,  эмийн гэрт 2 жил хүч өгвөл, эмийн гэрээс сая бэлэг сэлттэй, малжих нутагт нь хүргэж өгнө. Эцэг эх нь үхвэл хойд эхээ авч, бэргэнтэйгээ залган сууна. Хэрвээ бэргэнтэйгээ залган суух үгүй болбоос өөрийн хөвүүнд өгнө. Дахивал авга нар нь залган сууж, үхсэний хойно анхны эрийн гэрт буцаана.  Арга бодлогоо эхнэрүүдтэйгээ ямагт зөвлөлдөнө. Дайтах найрамдах асуудлыг гагцхүү өөрөө шийднэ. Эцэг хүүхэд, эр эм өөд өөдөөсөө харан сөхрөн сууна. Мулзан толгойг ая тух хэмээнэ. Бүсгүй хүмүүн харьд  мордохын цагт гэзэг үсээ чимж, шанхлан ороож, хатгамал хатган, алт хашаар чимсэн гоузюэ өмсөх нь Дундад улсын эхнэр, бүсгүйн толгойн засал өмсгөл гобуяотой адил. Эмэгтэйчүүд нь арьсан гуталд хатгамал хатган хээ угалз гаргаж, эсгий даавуу нэхнэ. Эрчүүд нь нум сум, эмээл чөдөр хийж, алт төмрийг давтан зэвсэг үйлдэнэ” гэх зэргээр ухуаний зан заншил, аж ахуйн талаар тэмдэглэн үлдээжээ. Эдгээрээс харахад Ухуаньчуудын эрхлэх аж ахуй, хөдөлмөрийн хуваарь, амьдралын хэв шинж нь хожмын Монголчуудынхтай адилхан харагдана.

Ухуаньчууд Ухуань ууланд очиж сууснаас хойш баруун зүүн Хань улсын үед хоёр удаа урагш нүүдэллэжээ. НТӨ 119 онд Хань улсын Уди хааны үед буюу Хүннү Хань улсын дайны ид үед  Ханьгийн Хо Цюйбин жанжин Хүннүгийн зүүн сэцэн ванг довтолж ялаад, Ухуанийг Шангу, Юйян, Юбэйпин, Ляоси, Ляодун 5 тойргийн гадна суулгаж Хүннүгийн хөдөлгөөнийг тандаж байхыг даалгажээ. Ухуаньчуудын толгойлогчийг Ухуанийг хамгаалах сяовэй түмшэл хэмээн өргөмжилж,  тамга тэмдэгтэй болгож, цалин пүнлүү олгож эхэлжээ.

Ухуаньчууд Жао Ди (НТӨ 86-73 он) хааны үед аажмаар хүчирхэгжиж, хүннү нарт дургүйцлээ илэрхийлэн, хүннүгийн шаньюйн онгоныг тонож байв.  Хүннүгийн шаньюй ихэд хилэгнэн Ухуань нарыг довтлон цохисон бөгөөд Хань улсын 20000 цэрэг Ляодунгаас хөдөлсөн боловч  Хүннү нар гэдрэг буцсан байв. Ханьгийн жанжин Хүннү нар нэгэнт буцсаныг мээдмэгц хүчин суларсан Ухуаньчуудыг довтолж, 6000 хүн болон 3 ванг алжээ. Үүний хариуд Ухуаньчууд Южоуг довтолж, дээрэмдсэн байна. НТӨ 71 онд Ухуаньчууд хүннүг зүүн талаас нь довтолсон бол усуньчууд баруун талаас нь, Динлинчүүд умараас нь довтолж Хүннүд их хохирол учруулсан гэдэг.

НТӨ 5 онд Ухуаний нэг ноён Хүннүгийн зүүн өмнөд нутагт довтлон олон тооны мал, их хэмжээний эд зүйл олзлон буцсанд Үжүлю шаньюй түүнийг нэхэн цохиж, эд зүйлээ эргүүлэн аваад зогсохгүй хүүг нь барьцаанд байлгахаар болгожээ.
НТ 9 онд Ван Ман өөрийгөө хаанд өргөмжлөн Хань төрийг халж, Синь улсыг байгуулсан ба ухуаньчуудыг хүннүд татвар өгч болохгүй хэмээн мэдэгджээ. Хүннү нар татвар авах гэхэд Ухуаньчууд Хүннүд татвар төлж болохгүй хааны зарлиг бий гэв. Хүннүгийн элч ихэд уурлан ахлагчийг нь алахад, Ухуаьнчууд хүннүгийн элч, дагагчдыг нь алжээ. Шаньюй үүнийг сонсоод Зүүн сэцэн вангаар Ухуанийг довтлуулан 1000 гаруй эмэгтэйчүүд, хүүхдийг олзлон авч явав. Ухуаний ванд арьс ширээ авчраад сольж ав гэж хэлүүлжээ. Ухуаньчууд татвараа авч очсон ч хүннү нар барьцааны хүмүүсийг нь явуулаагүй аж.

Хүннүгийн цэрэг Синь улсын умард хилийг эрчимтэй довтлох болсонд, хүннүг дайлах цэрэгт Ухуань, Динлин нарыг дайчлан Дай тойрогт суулгажээ. Тэдний эхнэр  хүүхдийг хилийн дотор суулган барьцаанд авсан байна. Ухуаньчууд  нутаг буцахыг хэд хэдэн  удаа гуйсан ч Ван Ман зөвшөөрсөнгүй. Тиймээс ухуаньчууд өөрсдөө оргон нүүсэнд Ван Ман эхнэр хүүхдүүдийг нь алсан ажээ. Ван Манд өсөлсөн Ухуаний удирдагчдад Хүннү нар цол хэргэм шагнаж, өөрсдөдөө  татах болов. Удалгүй Ван Маны засаг унаж, Зүүн Хань улс байгуулагдсан ч Хүннү, Ухуаний довтолгоо үргэлжилсэн хэвээр байв. НТ 25 онд Хүннү, Ухуань нарын цэрэг нэгдэн Дай тойргоос зүүн тийшх хилийг уулгалан дайрчээ. НТ 45 онд Хань улсын цэрэг Ухуаний довтолгоог отолтонд оруулах оролдлого хийсэн ч амжилтгүй болж, Ухуаньчууд ухарсан байна. Хань улсын цэрэг хойноос нь хөөж зуугаад хүнийг алсан боловч буцах замд нь Ухуаньчууд довтолж, Ханьгийн цэрэг өдөр шөнөгүй зугтаасаар санд мэнд хилийн харуулаар буцаж орсон байна. Энэ байлдаанд Хань улс 1000 орчим морьдоо алдсан гэдэг.

НТ 46 онд Хүннүд язгууртнуудын тэмцэл газар авч, хүчин доройтсныг ашиглан Ухуаньчууд Хүннүд цохилт өгч Хүннү нар умард зүг хэдэн мянган ли газар ухарч, говийн өмнөд хэсэг хоосорсон хэмээн сурвалжид тэмдэглэжээ.
НТ 49 онд Ляосигийн Ухуаний толгойлогч Хэдань 922 албат иргэдээ дагуулан Хань улсыг дагахаа илэрхийлэв. Ухуаньчууд улмаар Хань улсын умард хилийг сахих болж, Хань улстай хамтран Хүннү, Сяньбийг довтлох боллоо.

“Хожуу Хань улсын судар”-ын “Өмнөд хүннүгийн шастир”-т тэмдэглэснээр  НТ  76 онд өмнөд Хүннүгийн шаньюйн хүсэлтээр Ухуаньчууд хилээс  гарч, Гаолинь ванг довтолж, хэдэн зуун хүнийг алж, 4000 хүн олзолсон байна. Умард хүннүг  НТ 87 онд Сяньбичууд довтлон шаньюй алагдаж, томоохон ялагдал хүлээснийг далимдуулж, НТ 88-93 онд болсон өмнөд Хүннү, Сяньби, Хань улсын довтолгоонд Ухуаньчууд оролцож байсан байна.

109 оны намар Яньмэн тойргийн Ухуаний ван Ухэ, Сяньбийн толгойлогч Чюлунь нар өмнөд Хүннүгийн гудухоутай нийлэн 7000 цэргийн хүчээр Уюанийг довтлон Хань улсад ихээхэн хохирол учруулсан байна. Гэвч Хань улс томоохон цэргийн хүч илгээхэд Ухэ бууж өгч, Сяньби нар хилээс гарч оджээ.

135 онд Ухуаньчууд Юньжунийг довтолж, 1000 илүү тэрэг, үхэр олзлон буцжээ. 140 онд Ухуаны толгойлогч Азян, Цяньцюй нар өмнөд Хүннүгийн зүүн гарын Гоулун Усытэй нийлж бослого гаргасан боловч дарагдсан байна. 155-157 онд Шофаны ухуаньчууд бослого гаргасан ч мөн л дарагджээ. НТ 166 онд Ухуаньчууд Сяньби болон өмнөд Хүннүтэй нийлж, Хань улсын умард хилийн 9 тойргийг ихэд сүйтгэжээ.

187 онд Жуншань тойргийн захирагч Жан Чунь бослого гаргаж, Ляосигийн Ухуаньд очин сууж, өөрийгөө Тянь-Андин ван өргөмжлөн, аажмаар олон тойргийн Ухуаньчуудын толгойлогч болж Хань улсад ихэд хохирол учруулах болов. Хань улс их хэмжээний шагнал зарлан байж, түүнийг алуулснаар умар хилийн мужууд нь амгалан болов гэдэг.

192-193 оны үед Ухуаний толгойлогч Цюйлизю үхэж, түүний хүү Лоубань нас балчир тул дүү Тадунь өргөмжлөгдөв. Тадунь нийт 3 аймгийг захирдаг бөгөөд түүнийг дуулгавартай дагана. 196 онд Зижоу мужийн захирагч Юань Шао болон жанжин Гунсунь Зань нар хоорондоо тэмцэлдэн Тадуний дэмжлэгтэй Юань Шао ялжээ. Дараа нь Шангугийн Ухуаний толгойлогч Наньлоу болон Ляодуны Ухуаний толгойлогч Супуянь нар Лоубанийг шаньюй өргөмжилж, Тадунийг ван болгосон бөгөөд тэрээр дотоод асуудлыг нь давхар хариуцаж байна. Ийнхүү Ухуаний вангууд хоорондоо нэгдснээр хүчирхэг боллоо. 

Энэ үед Юань Шао, Юань Шан нар Цао Цаод ялагдаад Ухуань руу зугтан, Тадуны өмгөөлөлд оржээ. Мөн Хань улсын дотоод үймээний улмаас Южоу, Зижоу тойргийн ноёд 100000 өрхөө дагуулан Ухуаньд очсноор Ухуань улам хүчирхэгжив. Ийнхүү Цао Цаогийн дайснууд Тадунийг тойрон цугларах болсонд 207 онд Цао Цао өөрийн биеэр цэрэг авч Ухуанийг довтлон, Тадунийг ялж, түүнийг хороосон төдийгүй 20000 гаруй хүнийг устгасан байна. Юань Шан, Лоубань, Уянь нарын Ухуаний вангууд бүгд Ляодун руу зугтаан очиход тойргийн захирагч Гунсунь Кан бүгдийг нь цаазалсан ажээ. Ухуаний үлдсэн хүн амыг дундад улсад тараан суулгасан байна. Үүнээс хойш ухуаньчууд дахин сэргэж, сэхэл авч чадаагүй бөгөөд бүс нутгийн түүхэнд нөлөөтэй байхаа больжээ. Гэвч хожим хүртэл Ухуаньчууд ямар нэг хэмжээгээр түүхэнд нэр дурьдагдсаар байсан билээ.

Ухуаний Тадуний талаар “Хожуу Хань улсын судар”-ын Ухуань Сяньбийн шастирт;
“Лин Ди, сянь Диний үед хоёр хулгай (Ухуань, Сяньби хоёрыг хэлж байна) ээлжлэн хүчирхэгжиж байв. Эрэлхээг Таньшихуай шаньюй бүх газрыг эзээлсэн бол догшин Тадунь Ляосигийн газрыг эзээлсэн. Тэд Дундад улсыг зайдлан унав” гэж тэмдэглэсэн байдаг.  

11.13.2018

Өвөг Монголчууд - Дунху


Монгол нутаг дахь нүүдэлчин ард түмнүүдийг хятад сурвалжид;
-Шангийн (- -НТӨ 1045 он) үед гүйфан
-Баруун Жоу улсын (НТӨ 1045 – НТӨ 771 он) үед сяньюнь, жун буюу нохой жун, баруун жун, уулын жун, сүжун
-Зүүн Жоу улсын (НТӨ 771 – НТӨ 475 он) үед ди буюу улаан ди, цагаан ди, умард ди
-Байлдаант улсуудын (НТӨ 475 – 221 он)үед ерөнхийд  нь ху хэмээн нэрлэдэг ч дотор нь дунху, линьху, хүннү, лоуфань гэж ялгаж салган, нэрлэж бичиж иржээ. Сяньби нарын өвөг болох 

Дунху нарын дунху  гэдэг нь дун гэдэг нь дорнод, ху гэдэг нь бүдүүлэг гэсэн үг аж. Дунху нар Хүннүгийн зүүн талд оршин байсан тул ийнхүү дорнод ху хэмээжээ. Хүннү Дунху нарын хил хязгаарын тухай “Түүхэн тэмдэглэл”-д Хүннү Дунхугийн хооронд 1000 гаруй ли газар хүн нутагладаггүй зэлүүд газар буй.Түүний захаар оуто ( хил хамгаалах алба) байгуулан сууцгаана” гэжээ.

Дунху гэдэг нэр түүхэнд анх Байлдаант улсын үед бичигдсэн “Ижоу судар”-т анх гардаг нь; “Дунху шар хүрэн байвгай өргөн барив. Уулын жун жунгийн буурцаг өргөв” хэмээжэхүй. Энэ нь дунху нарын хамгийн анхны мэдээ аж. Түүнчлэн “Ижоу судар”-ын тайлбарт “ Дунху хэмээгч нь зүүн хойдын харь буюу Хүннү,  Дунху  нь Бэйдигийн өөр нэрийдэл ажээ” гэж тэмдэглэсэн байдаг.

Модунь НТӨ 209 онд Хүннү гүрнийг байгуулахдаа хүннү, дунху, юэжи улсуудын төр ёсны уламжлал дээр тулгуурлан байгуулсан билээ. Тиймээс НТӨ 209 оноос өмнө Хүннү, Дунху, Юэжи улсууд зэрэгцэн оршиж байсан бөгөөд Модунь хүннүгийн манлайлал дор эдгээрийг нэгтгэн эрхшээлдээ оруулж, гүрэн болон өргөжсөн байна.

НТӨ 4-р зууны үед дунху, хүннү нарын ху нар ихээхэн хүчирхэг байсан тул Байлдаант улсуудын ванлигууд нүүдэлчдээс үлгэр авч, нүүдэлчдийн хувцас өмсөж, харваж намнахыг сурч морин цэрэг байгуулж байв. Хувцсаа өөрчилж, харваж намнахыг сурсан Жао ванлиг төдийгүй бусад ванлигууд  нүүдэлчдийг умард зүг шахан, газар нутгийг нь эзлэн авах бодлого явуулж эхэлжээ. 
“Түүхэн тэмдэглэл”-ийн “Хүннүгийн шастир”-т;
“Янь улсын мэргэн жанжин Цинь Кай гэж байжээ. Ху нарт барьцаанд байсан бөгөөд ху нар түүнд их итгэдэг байв. Буцаж ирсний дараа дунхуг гэнэдүүлэн цохиж явуулав. Дунху нар 1000 илүү ли (400 км) ухрав” хэмээн тэмдэглэсэн байна. Энэ үйл явдал НТӨ 270-260 оны үед болсон гэж үздэг.

Дунхугийн бүрэлдхүүнд сяньби, ухуаны хүчирхэг холбоо байсан бөгөөд эдгээрт ухуань, тоба, муюн, тогон, цифү, түфа, күмоси, юйвэнь, жужан, хятан нар багтаж байв. Дунху нь хүннүгээс дутуугүй хүчирхэг байсан талаар сурвалжид тодорхой өгүүлсэн байдаг. 

“Түүхэн тэмдэглэл”-ийн “Хүннүгийн шастир”-т “Энэ үед Дунху хүчирхэгжин, Юэжи цэцэглан мандаж байсан бөгөөд хүннүгийн шаньюй Түмэн байв” хээмээснээс гадна “Зинь улсын судар”-ын 108-р бүлэг “Муюн Гүйн намтар”-т “Дунху нар Хүннүтэй нэг зэрэг мандан гарсан бөгөөд нум сумт цэрэг 200000 гаруй буй. Зан заншил, түшмэдийн цол нь хүннүтэй адил” гэжээ. Эдгээр мэдээ нь дунху нар хүчирхэг армитай байсан төдийгүй олон зэрэг дэв бүхий түшмэдтэй байсныг баталдаг.

НТӨ 209 онд Модунь эцэг Түмэн шаньюйгаа егүүтгэн шаньюй болоход Дунху улс төрийн дарамт үзүүлэн Түмэн шаньюйн хайртай аргамаг хүлэг мөн хайртай хатна өгөхийг шаардахад Модунь шаньюй өгсөн нь Модуний тактик байсан байсан боловч  нөгөө талаар Дунху нарын хүчирхэгийг харуулна. Улмаар Дунху  нар  хилийн дагуух орхигдсон газрыг авахыг санаархахад Модунь “Газар бол улсын үндэс” хэмээн өгөхөөс татгалзан гэнэдүүлэн довтолжээ. Дунху нар түүнийг довтолно гэж бодолгүй бэлтгэлгүй сууснаас  бут цохигдсон байдаг.
“Монголын эртний түүх” “Сяньби”

11.11.2018

Хүннүгийн түшмэдийн зэрэг дэв


Сыма Цяны “Түүхэн тэмдэглэл”-ийн 110-р бүлэг “Хүннүгийн шастир”-т;
“Зүүн баруун сэцэн, зүүн баруун гули ван, зүүн баруун их жанжин, зүүн баруун их данху, зүүн баруун гудухоу тавьдаг. Сянь буюу сэцэн гэдгийг хүннүгээр туци гэдэг бөгөөд шаньюйн ууган хүү туци вангаар томилогддог. Зүүн баруун сэцэн вангаас данху хүртэл хүчирхэг нь түмэн морин цэрэгтэй, буурай нь хэдэн мянган морьт цэрэг бүхий 24 дарга байна. Тэдгээр нь түмэн морин цэрэгтэн буюу түмтийн дарга цолтой. Бүх том түшмэд угсаа залгамжлана. Хуянь овог, Лань овог, Сюйбу овог энэ гурван овог нь сурвалжит удамтай болно. Зүүн гарын ван жанжид Шангүгээс зүүн зүгт Хуйхэ, Солонгостой хиллэн зүүн гарт нутаглана. Баруун гарын ван жанжид нь Шан тойргоос цаашлан Юйжи, Цян нартай хиллэн баруун гарт нутаглана. Шаньюйн орд нь Дай, Юньжуны харалдаа буй. Өөр өөрийн хувь газартай, ус бэлчээр даган нүүдэллэнэ. Зүүн баруун сэцэн ван, зүүн баруун гули ван нар хамгийн том эзэмшилтэй, зүүн баруун гудухоу нар төрийн хэрэгт тусална. Хорин дөрвөн түмтийн дарга тус бүр мянгат, зуут, аравтын дарга, доод жижиг ван, сян, дүвэй, данху, цецюй нарыг томилно” хэмээн тэмдэглэсэн байдаг.

“Хожуу Хань улсын судар”-ын “Өмнөд Хүннүгийн шастир”-т;
“Том түшмэдээс хамгийн сурвалжит нь зүүн сэцэн ван, дараа нь зүүн гули ван, баруун сэцэн ван, баруун гули ван орно. Тэдгээрийн 4 эвэртэн гэнэ. Цааш нь зүүн баруун жижи ван, зүүн баруун вэньюти ван, зүүн баруун жанжин ван байна. Тэдгээрийг 6 эвэртэн гэнэ. Тэдгээрийн аль аль нь шаньюйн хүү болон дүү нар байна. Дүү нь шаньюй болдог ажээ. Өөр урагийн том түшмэдээс зүүн баруун гудухоу, дараа нь зүүн баруун шижү гудухоу болон жижү, цецюй, данху гэгч түшмэд буй. Түшмэдийн зэрэг дэвийн дээд доод нь эрх тушаалын байдал, харъяат хүмүүсийн олон цөөнөөс шалтгаална. Шаньюйн ураг нь Сюйляньти. Өөр урагаас хуянь овог, сюйбу овог, цюлинь овог, лань овог. Энэ 4 ураг нь улсын доторх нэр хүндтэй угсаа болно. Байнга шаньюйтай ураглана. Хуянь овог нь зүүнд, лань овог, сюйбу овог нь баруунд шүүхийн хэргийг эрхлэн ял оноож, тэр тухайгаа шаньюйд амаар илтгэнэ. Үсэг бичиг дэвтэр тэмдэглэл үйлддэггүй” хэмээжээ.   

11.02.2018

Хүннү гүрний хуваагдал


Хүдүэрши шаньюй НТ 46 онд нас барж, түүний хүү Уда ор залгасан ч удалгүй үхэж, түүний дүү зүүн сэцэн ван Пүнү шаньюй боллоо. 

Энэ үед шаньюй болж чадаагүйдээ хорссон Ужүлю шаньюйн хүү Би Хань улстай хуйвалдан, Хүннүгийн газрын зургийг нууцаар илгээсэн байна. Би-г хянаж байсан 2 гудухоу түшмэл шаньюйд Би-гийн урвалтын талаар дуулгаж, түүнийг хороох тухай яриаг Би-гийн дүү ван олж сонсож, Би-д хэл хүргүүлснээр Би ван алагдахаас айн өмнө зүгийн 8 аймгийн 40-50 мянган цэргийг засан зугтахаар зэхэж байхад нь Пүнү шаньюй өөрийн мэдэлд байсан 10000 цэргээ аван очсон ч хүч тэнцвэргүй байсан тул цэргээ татан буцсан аж. Ингээд НТ 48 онд өмнө зүгийн 8 аймгийн ахлагчид хуралдаж, Би-г Хуханье шаньюй түүхчид хоёрдугаар Хуханье хэмээдэг) хэмээн өргөмжилжээ. Ийнхүү Хүннү гүрэн Пүнү шаньюйн захирсан умард Хүннү, ХуханьеII шаньюйн захирсан өмнөд Хүннү хэмээн хоёр хуваагдлаа.

НТ 49 онд Хуханье II шаньюй өөрийн дүү зүүн сэцэн ван Мо-д 10000 цэрэг өгч, умард Хүннүгийн Пүнү шаньюйн дүү болох зүүн сэцэн ванг довтлуулж, түүнийг олзолж авав. Улмаар умард Хүннүгийн орд өргөөг эзлэн авч, 10000 илүү хүн, 7 мянган адуу, 10000 гаруй үхэр, хонь олзолсон байна. Пүнү шаньюй умар зүг 400 гаруй км алслан нүүв.

НТ 50 онд Хань улс Хуханье шаньюйг хүлээн зөвшөөрч, элч илгээн Юньжунд суурьшуулах хааны зарлигийг гардуулжээ. Мөн оны зун олзонд байсан умард Хүннүгийн зүүн сэцэн ван өөрийн харъяат албатууд болон өмнөд Хүннүгийн 5 гудухоу түшмэлийн хамт 30000 гаруй хүн ардыг дагуулан умард Хүннү рүү зугтан гарч, умард Хүннүгийн шаньюйн орд өргөөнөөс  150 орчим км газарт суурьшсан ч удалгүй хоорондоо байлдан 5 гудухоу бүгд алагдаж, албат иргэд нь умард Хүннүд захирагдав. Өвөл нь 5 гудухоугийн хөвгүүд 3000 орчим албатаа дагуулан өмнөд Хүннү руу зугтсанд умард Хүннүгийн цэрэг мөшгин хөөв. Тэднийг угтуулахаар өмнөд Хүннүгийн шаньюй цэрэг илгээсэн ч умард Хүннүгийн цэрэгт бут цохигдов.

Хань улс умард Хүннүгийн довтолгооноос сэргийлэн өмнөд Хүннү нарыг дахин урагш нүүлгэж, цагаан хэрмийн дотор оруулан, найман газарт хуваан суулгаж, умард хилийг хамгаалах үүрэг хүлээлгэв.

Хүннү гүрэн хоёр хуваагдан, өмнөд Хүннү Хань улсыг дагах болсон нөхцөлд умард шаньюй Хань улстай энх ургийн гэрээг сэргээж, харилцаагаа сайжруулахыг зорьж байв. НТ 51 онд умард шаньюй элч илгээсэн ч өмнөд Хүннүг шууд дэмжих бодлого барьсан Хань улс элчийг хүлээж авалгүй буцаажээ. НТ 52 онд умард шаньюй баруун бүсийн олон орны элч нарын хамт дахин элч илгээсэнд энэ удаа элчид бэлэг өгөн буцаасан ч энх ургийн гэрээ байгуулахгүй гэжээ. НТ 55 онд дахин элч илгээж найрамдах санал тавьсан байна.

Би шаньюй НТ 56 онд нас барахад түүнийг дүү зүүн сэцэн ван Мо нь Чюфүю шаньюй нэртэй залгамжлаад нэг жил болоод нас барав. Түүнийг дүү Хань нь Ифаюйлю нэртэй НТ 57 онд ор залгаад 2 он болоод нас барав. Түүнийг Би шаньюйн хүү Луань залган Ситун шаньюй хэмээн ор суугаад 4 жил болоод нас барав. Түүнийг Мо шаньюйн хүү Сү залгамжлан Чючүжүлинь шаньюй хэмээн өргөмжлөгдсөн ч хэдхэн сар сууринд суужээ. Түүнийг залгаж Луань шаньюйн дүү Чан НТ 63 онд хаан ор сууж Хуе шаньюй хэмээн өргөмжлөгдөв. Ийнхүү өмнөд шаньюй нар шаньюйн суудалд удаан суулгүй нас барж байсан шалтгаан тодорхойгүй ажээ. Харин Хуе шаньюй 23 жил төр барьсан байна.

Умард Хүннү нар НТ 62 оноос Хань улстай харилцах бодлогоо өөрчлөн, Ханьгийн хилийг довтлох болов. Энэ тухай “Хожуу Хань улсын судар”-ын “Өмнөд Хүннүгийн шастир”-т “Энэ үед умард Хүннү хүчирхэгжин хил хязгаарыг дээрэмдэв.Төрийн ордон түүнд санаа зовж, Умард Хүннүгийн шаньюйтай уулзан зах нээе хэмээвээс  элч явуулан энх ураг барилдая гэв” хэмээн өгүүлжээ.
НТ 73 онд Хань улс өмнөд Хүннүтэй хамтран 4 замаар умард Хүннүг довтолсон байна. Умард Хүннү нар элсэн говийн ард гарснаар Ханьгийн цэрэг говь гаталж чадалгүй буцжээ. Мөн онд умард Хүннү нар хариу цохилт хийж Юньжун тойрогт халдаж, Юйян хүрэв. НТ 83 онд умард Хүннүгээс 40-өөд мянган хүн өмнөд Хүннүд дагаар оржээ. Чухам энэ үес л умард Хүннүгийн язгууртнууд хоорондын тэмцэл эхэлсэн гэж үздэг байна.
НТ 85 онд өмнөд Хүннүгийн Чан шаньюй нас барж, түүнийг Хань шаньюйн хүү  Сюань залгамжилж, Итүюйлү шаньюй хэмээн өргөмжлөгдөв. “Хожуу Хань улсын судар”-т умард хүннүгийн талаарх мэдээ хомс байдаг ба ямар ч гэсэн НТ 85 оноос умард хүннүгийн дотоод байдал тогтворгүй болж, хөрш Сяньби, динлин, баруун бүс нутгийн улсуудын довтолгоонд нэрвэгдэж эхэлсэн байна.

НТ 87 онд Сяньби умард Хүннүг довтолж ихэд ялжээ. Үүний улмаас умард өргөө ихэд үймж, 58 овгийн 200000 хүн өмнөд хүннүг дагажээ. НТ 88 онд Сюань шаньюй нас барж, Түньтүхэ залгамлан Сюлань шаньюй хэмээн өргөмжлөгдөв. Түньтүхэ шаньюй умард Хүннү доройтсныг ашиглан Хань улстай хамтран мөхөөх бодлого явуулсан байна. Түньтүхэгийн хүсэлтээр Хань улс цэрэг гаргаж, НТ 89 онд умард хүннүг довтлоход умард шаньюй ялагдан зугтаж, ихээхэн хохирол амсжээ. НТ 90 онд өмнөд шаньюй умардын эсрэг хамтран довтлоё хэмээн дахин өргөх бичиг барьжээ. Энэ удаа умард шаньюй хүчлэн байлдсан ч ялагдан, хэдэн арван хөнгөн морьт цэргийн хамт бүслэлтийг сэтлэн зугтжээ. Умард шаньюйн хас тамга, хатан, шаньюйн таван хүү, охин болон хэдэн мянган хүн олзлогджээ. НТ 91 онд өмнөд Хүннү дахин умард руу довтолж умарш зугтаалгасан байна. 

НТ 92 онд Хань улсаас умард шаньюйг төрийн тамга, сэлмээр шагнаад, НТ 93 онд умард шаньюйг хэлэлцээр хийе хэмээн хуурч, барьж алжээ. Иймээс умард Хүннүг НТ 93 онд мөхсөн гэж бичдэг ч НТ 104, 106 онуудад умард шаньюй Хань улсад элч илгээн энх ураг барилдая гэсэн хүсэлт тавьж байсныг “Хожуу Хань улсын судар”-т өгүүлжээ.
НТ 93 онд өмнөд шаньюй Түньтүхэ нас барж, түүнийг Сюань шаньюйн дүү Аньго залгамжлав. Зүүн сэцэн ван байхдаа нэр хүнд муутай байсан Аньго шаньюй болоод зүүн гули ван Шизиг зүүн сэцэн ван болголгүй түүнтэй зөрчилдөн үгүй хийхийг хүсэх болов. Аньгогийн цэргүүд Шизиг довтолоход тэрээр урьдчилан мэдээд, зугтаж Маньбай хотод хоргоджээ. Аньго Маньбай хотыг бүсэлсэн ч эзэлж авч чадсангүй. Энэ бүх зөрчлийн эцэст НТ 95 онд Аньго шаньюй алагдаж Шизи нь Тиндү шаньюй хэмээн өргөмжлөгдөв.

Аньгог буруутган хөнөөж шаньюй болсон Шизиг умард Хүннүгээс ирсэн дүрвэгсэд эсэргүүцэн, Шизигийн өргөөг дайрч бослого эхлүүлжээ. Шинээр дагасан 15 аймгийн 200000 хүн бослогод оролцон бослогын толгойлогч Фэнхоу цэргээ удирдан, Хань болон Ухуань, Сяньбийн хамтарсан хүчтэй амжилттай байлдаж, умард зүг одсоныг Ханьгийн цэрэг хөөж гүйцсэнгүй. НТ 98 онд Шизи шаньюй нас барахад түүнийг Чан шаньюйн хүү Тань залгамжлан шаньюй болов. Шаньюй болмогц цэрэг явуулан Фэнхоуг довтолж, хэдэн мянган мал олзолсны улмаас албатууд нь гачигдах болсон байна. 117 онд Фэнхоуг Сяньби нар довтлон ялж, аймаг албатууд нь сарнин умард Хүннүгийн зүг буцжээ. Фэнхоу өөрөө Шофан цайзад ирж бууж өгснөөр 13 жил үргэлжилсэн их бослого дарагдсан аж.

Өмнөд шаньюй Тань 27 жил хаан ор суугаад нас барахад, түүний дүү Ба-г Ужи шаньюй өргөмжлөв. Энэ үеэс Ханьгийн умард хилд халдах Сяньби нарын довтолгоо эрчимжжээ. Ба шаньюй 4 жил хаан суугаад 128 онд нас барахад түүний дүү Сюли нь Чютэ шаньюй хэмээн өргөмжиллөө. 140 онд Хүннүгийн зүүн гарын Жулуны ван Уси, Жүнью нар бослого гаргав. 

Ханьгийн хаан шаньюйг албатаа захирч чадсангүй хэмээн зэмлэж, ял тулгасны улмаас Чютэ шаньюй, зүүн сэцэн ван нар амиа хорлож нас барсан гэж түүхэнд бичжээ. Бослого улам газар авч 140 оны намар Жүньюг шаньюй өргөмжилж, зүүн тийш Ухуанийг дагуулж, баруун тийш цянжин зэрэг нүүдэлчдийг нэгтгэн захирах болов. 141 онд Ма И-д болсон тулалдаанд Жүнью ялагдан Хань улсад бууж өгөн дагаар орсон бол Уси ван Ухуаний цэргүүдийн хамт үргэлжлүүлэн тэмцэв. 143 онд Хань улс Уси ванг хөлсний алуурчнаар алуулж, 144 онд Усигийн хүмүүсийг довтолж, бослогыг дарсан байна.

143 онд Доулоучуг Ханьгийн нийслэлд Хулань шаньюй хэмээн өргөмжлөв. Хулань шаньюй 5 жил болоод нас барахад Жүжүэрийг 147 онд Илин шаньюй өргөмжлөв. 155 онд хүннүгийн зүүн Юзяньтайчи нар дахин бослого гаргахад Ханьгийн дүвэй түшмэл Жан Хуан довтлон буулган авчээ. 158 онд мөн бослого гарахад Жан Хуан буулган аваад шаньюйг улсаа захирч чадахгүй байна хэмээн хорьж, зүүн гули ванг шаньюй болгожээ. Ханьгийн хаан зарлиг гарган “Илин шаньюй нэгэн сэтгэлээр үнэнч зүтгэдэг. Ямар ялаас болоод халав. Түүнийг өргөөнд нь буцаан хүргэ” гэсэн тул Илин шаньюйг буцаан сууринд нь залжээ. Илин шаньюй 25 жил их ор суугаад 172 онд нас барсан. Түүнийг Түтэ шаньюй залгамжлав.

Хүннүгийн нутагт тэднийг залган мандсан Сяньби нар 156 онд Таньшихуайн манлайлал дор нэгдэж их улс байгуулав. Хань улс өмнөд Хүннүг цэрэг хөдөлгөж Сяньбиг довтлохыг шаардах болсонд 177 онд Түтэ шаньюй Таньшихуайтай байлдсан боловч ихэд ялагджээ.Тэр жилдээ Түтэ шаньюй нас барж, хүү Хувэй залгамжлан 178 онд шаньюй болов. Хувэй шаньюй  Жан Сю түшмэлтэй таарамжгүй харьцаатай байв. 179 онд Жан Сю дураараа шаньюйг алж, баруун сэцэн ван Цянчюг шаньюй болгов. 188 онд өмнөд Хүннүгийн баруун гарын 100 мянга гаруй хүн бослого гарган Цянчю шаньюйг алжээ.

Цянчю шаньюйг түүний хүү баруун сэцэн ван Юйфүло залгамлан Чижи шаньюй өргөмжлөгдөв. Түүний аав Цянчю шаньюйг алагсад дахин бослого гарган, Сюйбогийн гудухоуг шаньюйгаар өргөмжилснөөр өмнөд Хүннү 2 шаньюйтай болов. Сюйбо овгийн шаньюй шар алчууртны бослогынхонтой нийлж дээрэм тонуул хийж, хилийн тойргуудыг сүйтгэж яваад жилийн дараа нас баржээ.

Харин Чижи шаньюй 7 жил ор суугаад 195 онд нас барсанд, түүний дүү Хүчүцюань залгамжлан шаньюй болов. Энэ үед Сяньби нарын довтолгоонд өмнөд Хүннү олонтоо нэрвэгджээ.  Хүчүцюань шаньюй өмнөд Хүннүгийн сүүлчийн шаньюй бөгөөд 216 онд Хожуу Хань улсын нийслэлд очиход нь тухайн үед засгийн эрхийг барьж байсан Цаоцао өмнөд шаньюйг ордонд нь буцаасангүй. Энэ талаар “Хожуу Хань улсын судар”-т “шаньюй төрд бараалхахад  Цаоцао түүнийг Е хотод үлдээв. Цюй Бэй-г томилон түүний улсыг хянуулах болов” гэжээ.  Ийнхүү 216 оноос өмнөд Хүннү шаньюйн нэгдсэн захиргаанд байхаа больж, Ханьгаас томилсон түшмэлд захирагдах болжээ.   
"Монголын эртний түүх" "Хүннү"


10.26.2018

Хүдүэрши шаньюй


НТ 13 Ужүлю шаньюй нас барж Улэй шаньюй залгамжлав. Улэй шаньюй болмогцоо дүү Ю-г зүүн гули ван болгов. Улэй шаньюй,  Ужүлю шаньюйн хүү Сүтүхү-г  хуюй цолтой (Ужүлю шаньюйн үед зүүн сэцэн ван цолыг хуюй цолоор сольсон) байсныг бууруулан зүүн түци ван болгов. “Хань улсын судар”-т Улэй шаньюйг хятадын эд агуурст шунан дурладаг, ховдог шунахай хэмээсэн байдаг. Тэрээр Ван Манаас шагнаж буй алт мөнгөнд дурлан Хүннү нэрийг Гунну хэмээн сольж өөрчилжээ. Гэхдээ л Синь улсын умард хил дээрх довтолгоогоо үргэлжлүүлсээр байв.

Улэй шаньюй НТ 18 онд нас барж, түүний дүү зүүн сэцэн ван Ю-г Хүдүэрши шаньюй хэмээн өргөмжлөв. Хүннүгийн элч Юнь, Дан нар Чананьд айлчлах үеэр Ван Ман тэднийг ашиглаж, Даныг шаньюй өргөмжлөн, цэрэг гарган туслана хэмээв. Гэвч удалгүй Дан нас баржээ. Хятадад Ван Маны эсрэг Хань улсыг сэргээх бослого хөдөлгөөн эрчимжиж, хааны ордонг эзлэх үед Ван Ман болон Хүннүгийн Юнь бүгд алагдсан байна. Ийнхүү Синь улс  мөхөж хожуу Хань улс (23-220 он) байгуулагдлаа.

НТ 24 онд Хань улсын элч Хүннүд ирж хуучин тамгыг нь буцаан олгожээ. Хүдүэрши шаньюй: “Хань улс үймсэн нь эзэн суудлыг Ван Ман хулгайлснаас болсон. Хүннү цэрэг явуулж, Маныг дайрч, хил хязгаарыг хоослов. Одоо бүгдээр Хань улсыг санаж буй. Ман үхэж, Ханьгийн төр сэргэсэнд миний ач гавъяа бас бий. Намайг ихээхэн хүндэтгэх хэрэгтэй “ хэмээхэд элч нар хүлээн зөвшөөрөхгүй байжээ.

Хань улс НТ 30 онд дахин элч илгээн энх ургийн гэрээг сэргээе хэмээн их хэмжээний алт мөнгө өргөн барьжээ. “Хань улсын судар”-т шаньюйг “өөрийгөө Модуньтай адилтган, элчид хэлсэн үг нь эрдүү бардам байв” гэснээс үзэхэд  Хуханье шаньюйн байгуулсан энх ургийн гэрээг сэргээх саналыг хүлээж авалгүй Модуньтай байгуулсан энх ургийн гэрээг сэргээх саналыг Хүннүчүүд тавьсан гэж үзэж болох нь. Хүннүчүүд Ханьгийн умард хилд халдсаар л байв.

НТ 33 онд Хань улс хариу довтолсон ч амжилт олсонгүй, харин Хүннүгийн довтолгоон улам ширүүсчээ.  НТ 37 онд Хэдун руу дараалан довтлоход Хань улс хил хязгаараа хамгаалж хүч хүрэхгүй болж, хүн ард нь урагш нүүн шилжжээ. Хүннүгийн зүүн аймгууд Хань улсын хилийн дотор орж суух болов. НТ 44 онд Хүннүгийн цэрэг Шаньдан, Фүфэн, Тяньшүй хүртэл довтолж, НТ 45 оны өвөл Жуншань тойрог руу халдаж байв.

Хүннү болон Хань улсын хооронд байгуулсан энх ургийн гэрээ тасалдсан НТ 11-45 он хүртэлх хугацаанд Хүннү гүрэн газар нутгаа тэлж, говийн өмнөд хэсгийг буцаан авч, Сяньби,Ухуань болон баруун бүс нутгийн орнууд дахь өөрийн хяналт, нөлөөг бэхжүүлэн дахин хүчирхэгжсэн байна. Гэвч Хань улсыг ид шид буюу Хүннүчүүдийн өөрөө өөрсдийгөө устгаж эхэлсэн үйл явдал болох хаан ширээний төлөөх тэмцэл аварчээ.

Хүдүэрши шаньюй анх өөрийн дүү баруун гули ван Итүжияшиг зүүн сэцэн ван болгосон. Зүүн сэцэн ван нь шаньюйн дараа орох хамгийн том цол бөгөөд шаньюйг залгамжлан шаньюй болдог уламжлалтай. Ван Жаозүн хэмээх хятад хатнаас төрсөн Итүжияшиг залгамжлагчаа болгохыг Хүдүэрши шаньюй хүссэнгүй, түүнийг алсан ажээ. Улмаар өөрийн хүүгээ залгамжлагчаар зарлажээ. 

Үүнийг эсэргүүцсэн өмнөх шаньюй Ужүлюгийн хүү Би уурлан хэлсэн нь: “Ах дүү нарын ёсоор бол баруун гули ван өргөмжлөгдөх ёстой. Хөвгүүдийн ёсоор бол урьдах шаньюйн ахмад хүү нь би болно. Би ор залгах ёстой” гэжээ. 

Хүдүэрши шаньюй түүнээс сэрэмжлэн, хоёр гудухоу түшмэлээр Би-гийн цэргийн хуаранг хянуулах болов. НТ 46 онд Хүдүэрши шаньюй нас барахад , түүний хүү зүүн сэцэн ван Уда залгамжлан шаньюй болов. Тэрээр шаньюйн сууринд удаан суусангүй үхэхэд, түүний дүү зүүн сэцэн ван Пүнү шаньюй болжээ. Ужүлю шаньюйн хүү Би шаньюй болж чадаагүйдээ уурлан хорсож, Хань улстай нийлэхээр шийджээ. Ийнхүү Хүннүгийн шаньюйн удмынхны дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл өрнөж, Хүннү гүрэн хуваагдах эхлэл тавигдсан аж.
“Монголын эртний түүх” “Хүннү”

10.23.2018

Ужүлю шаньюй


Хуханье шаньюй Хуянь вангийн эгч дүү хоёрыг хатан болгон авсан ажээ. Эгч Жуаньчю хоёр хүү төрүүлсэн нь ууган хүүг нь Жүмочэ, отгоныг нь Нанжиясы гэдэг. Дүү их яньжи нь дөрвөн хүү төрүүлсэн нь ууган хүүг Дяотаомогао , удаахь хүүг Жүмишү гэх ба хоёулаа Жүмочэгээс ах. Хоёр багыг нь Сянь, Лэ гэдэг. Бусад хатдаас 10 гаруй хүүхэд буй.  Хуханье шаньюй Дяотаомогаог замгамжлагчаар сонгоод НТӨ 31 онд нас баржээ.

НТӨ 31 онд Хуханье шаньюйг хүү Дяотаомогао  нь Фүжүлэ шаньюй нэртэй залгамжилжээ. Фүжүлэ шаньюй болоод дүү Жүмишүг зүүн сэцэн ван, Жүмочэг зүүн гули ван, Нанжиясыг баруун сэцэн вангаар томилжээ. НТӨ 28 онд Фүжүлэ Хань улсын ордонд хоёр ч удаа элч илгээн  бэлэг хүргүүлж байв. Дараа жил нь Хань улсад бараалхах санал тавьж, НТӨ 25 оны цагаан сараар Фүжүлэ шаньюй Хань улсын хааны ордонд бараалхжээ. Хань улс урьдын адил их хэмжээний бэлэг өгч, хүндэтгэн хүлээн авсан байна.

НТӨ 20 онд Фүжүлэ шаньюй нас барахад дүү Жүмишү залгамжлан Сусе шаньюй хэмээгдэн ор суув. Сусе шаньюй болмогцоо зүүн гули ван Жүмочэг зүүн сэцэн ван болгожээ. Сусе шаньюй 8 жил сууринд суусан бөгөөд энэ хугацаанд Хүннү, Хань улсууд найрсаг харилцаатай байлаа. Тэрээр НТӨ 12 онд Ханьгийн хаанд бараалхахаар явах замдаа өвдөж, улсын хил хүрэлгүй нас баржээ.

Сусе шаньюйг эх өөр дүү Жүмочэ залган хаан ор сууж, Чея шаньюй хэмээн өргөмжлөгдөв. Тэрээр 4 жил ор суугаад НТӨ 8 онд  нас барахад дүү Нанжиясы Ужүлю шаньюй хэмээн өргөмжлөгдөн хаан суужээ. 

Ужүлю шаньюй болмогц эцэг Хуханье шаньюйн 2-р хатны хүү Лэ-г зүүн сэцэн ван, 5-р хатны хүү Юй-г баруун сэцэн ван болгов. Ужүлю шаньюйн үед Хүннү, Хань улс эв найртай байж, Хүннү ихээхэн хүчирхэгжин Хань улстай эн тэнцүү харилцаж байв. 

Нэг удаа Хань улс түшмэл Фань, Хань Жун нарыг Хүннүд элчээр илгээхэд тэд Хань улсын нутагт түрж орсон нум сум, тэрэг хийдэг сайн мод ургадаг хэсэг газрыг Хүннүгээс авч гавъяа байгуулахыг санаархахад Ужүлю шаньюй: “Сяо Сюань болон Сяо Юань хуандигаас Хуханье шаньюйг эцгийн ёсоор энэрч, цагаан хэрэмнээс хойшхи газрыг Хүннүгийн нутаг хэмээсэн билээ” хэмээгээд  Хань улсын элч Хүннүгийн газарт санаархсны учрыг Хань улсын хаанаас асуун: “Эцэг ахаас 5 үе болжээ. Энэ улсаас энэ газрыг асуугаагүй билээ. Өнөө юу болоод хүсээд байна, та?... Хүннүгийн баруун хилийн олон ноёд гэр тэрэг хийхэд энэ уулын модыг ашигладаг. Энэ бол дээдсийн газар болохоор манай нутгийн нэг хэсэг” хэмээн захидал илгээхэд Хань улсын хаан хариуд нь: “ Фань дураараа зарлиг хэмээн шаньюйгаас газар авна гэсэн нь хуулиар бол цаазлах ялтай. Гэвч өршөөлд багтааж хоёуланг нь уучлав. Өдгөө Фанийг өмнөд газар түшмэл болгосон” гэжээ.

НТӨ 5 онд Усуньчууд  Хүннүгийн баруун хилийг довтлоход Ужүлю шаньюй зүүн дүвэй ван Уилинд 5000 цэрэг өгч Усунийг довтлуулсанд  Усуньчууд Хүннүг дагахаа илэрхийлж, хан хөвгүүнээ барьцаанд илгээсэн байна. Гэсэн ч Хань улсаас Усаниас барьцаа авахыг эсэргүүцсэнд хан хөвгүүнийг буцаажээ.

НТӨ 3 онд Ужүлю шаньюй Хань улсад бараалхая гэсэнд ханьгийн түшмэлүүд “улсын хөрөнгө мөнгө үрж байгаа хэрэг, болохгүй” гэцгээжээ. Харин нэгэн түмэл “зуун жилийн чармайлтыг ганц өдөрт алдана” хэмээн батлан өгүүлсэнд Хань улсын хаан шаньюйг морилон ирэхийг урьсанд НТӨ 1 онд Ужүлю шаньюй 500 дагуултай Хань улсад морилжээ. Хань улс урьдын адил их хэмжээний бэлэг сэлт өгсөний дээр дээл хувцас 370, торго дурдан 30 мянган пи, хөвөн 30 мянган жинг шагнажээ.

Хань улсын ордны нөлөө бүхий түшмэл Ван Маны ятгалгаар Ухуаньчууд Хүннүд татвар өгөхгүй хэмээн эсэргүүцэхэд Ужүлю шаньюй уурлан, зүүн сэцэн вангаар цэрэг удирдуулан Ухуанийг цохиж, 1000 гаруй эхнэр хүүхдийг нь олзлон аваад Уханий ванд “адуу малын арьс ширээ авч ирээд сольж ав” гэж хэлүүлсэн байдаг. Ухуаньчууд эд агуурс, мал сүргээ авч ирсэн ч авчирсан зүйлсийг нь Хүннү нар аваад, олзны хүмүүсийг нь явуулаагүй ажээ.

НТ 9 онд Ван Ман өөрийн үндэслэсэн Синь улсаас шаньюйд шинэ тамга өгнө гэж элч илгээжээ. Ван Маны 6 элч их хэмжээний бэлэг сэлтийн хамт Ужүлю шаньюйд шинэ тамга гардуулж, хуучин тамгаа өгөхийг хүсжээ. Хуучин тамгийг буцааж өгч болохгүй хэмээн Хүннүгийн нэг түшмэл зөвлөсөн ч Ужүлю тамгаа буцаан өгчээ. Тамганы үгийг сольсныг мэдсэний дараа хуучин тамгаа буцаан авахыг шаардсан ч тамгыг нь нэгэнт эвдсэн байжээ. 

Сюан хуандигаас Хуханье шаньюйд өгсөн тамга нь “Хүннүгийн шаньюйн тамга” (xi) гэсэн үгтэй байв. Үүнийг Ван Ман “Синь-ийн Хүннүгийн шаньюйн тамга” (zhang) гэсэн үгээр сольжээ. (xi)гэдэг нь төрийн тамгыг илэрхийлэх ба (zhang) нь харъяат албан тушаалтны тамгыг нэрлэдэг аж.

Хуучин тамгаа авах шаньюйн шаардлагад Ван Ман хариу өгөхгүй байсаар байгаад НТ 10 онд Жүшийн ван Хүннүд дагаар орох гэж байгааг мэдээд баруун орныг хамгаалах жанжин Дань Цинь ванг цаазалсан байна. Үүнийг эсэргүүцсэн вангийн ах 2000 гаруй албат иргэдээ дагуулан Хүннүд дагаар орохоор ирэхэд Ужүлю шаньюй хүлээн авчээ. Улмаар Хүннү Жүшиг довтолж баруун орны олон иргэд Хүннүд дагаар оров. Хариуд нь Ван Ман Хүннүг 15 хэсэгт хуваан, тус бүрд нь шаньюй өргөмжилж, Хүннүгийн хүч чадлыг сарниулахаар шийдэв.  Хуханьегийн удмын 3 язгууртанд шаньюй цол олгож, их хэмжээний алт мөнгөөр шагналаа.

Үүнийг сонссон Ужүлю шаньюй ихэд уурлаж, Ван Ман энх ургийн гэрээг зөрчлөө гэдгийг зарлаж, зүүн гудухоу, баруун ижизи ван болон зүүн сэцэн вангаар цэрэг удирдуулан Юньжун тойргийг довтолж, ихэд сүйтгэв.

“Хань улсын судар”-ын “Хүннүгийн шастир”-т Ван Ман гэрээ зөрчсөний улмаас энх ургийн гэрээ тасалдаж дайн эхэлсэн талаар: “Анх Сюаньди хуандигаас нааш олон үе дайн байлдаангүй байв. Ард олон хөрөнгө чинээ баяжин, үхэр адуу үржин өссөн билээ. Ван Маны үед Хүннүг үймүүлэн, түүнтэй атаа өшөө барилдаж, хилийн ард үхэж үрэгдсэн нь олон болжээ. Бас 12 анги цэрэг бэлэн болоод мордсонгүй удсанаас цэрэг дайчид уйдаж, хэдэн жилийн дотор хил хязгаар хоосрон, хөдөө хээр хүний ясаар дүүрэв” хэмээн өгүүлсэн байдаг.

НТ 13 онд Ужүлю шаньюй нар барав.
“Монголын эртний түүх” “Хүннү”

10.22.2018

Хуханье шаньюй


Сүлючюаньчю шаньюй НТӨ 60 онд нас барав.  Жуаньцю хатан болон зүүн их цецюй Дулонцитэй хуйвалдан, ордны эргэлт хийн, баруун сэцэн ван Түцитаныг Уяньгюйди шаньюй хэмээн өргөмжлөв.  Уянгюйди шаньюй болмогц өмнөх шаньюйн талын хүмүүсийг цаазлан хороож, харгислал үйлдэж эхэлжээ. Уяньгюйди шаньюйн харгислалд язгууртнууд төдийгүй ард олон дүргүйцэх болжээ.

Шаньюй  энх ургийн гэрээ байгуулъя гэж дүү Шэнжиг Хань улсад илгээв. НТӨ 59 онд уханьчууд Хүннүгийн зүүн хязгаарын Гүси ванг довтолж, олон ардыг олзлон явжээ. Шаньюй уурлан Гүси ванг шийтгэх гэхэд хадам эцэг Ушаньмү ван тэргүүтэй зүүн гарын ноёдын хамтаар Зихоушанийг  НТӨ 58 онд Хуханье шаньюй хэмээн өргөмжилжээ.
Хуханье зүүн бүс нутгаас 40-50 мянган цэрэг дайчлан Уяньгюйди шаньюйг довтолсноор Уяньгюйди ялагдан амиа хорложээ. Хуханье орд өргөөг нь эзлэн авч ахыгаа зүүн гули ван болгоод  баруун сэцэн ванг алах зарлиг гаргажээ.

НТӨ 58 оны өвөл нь баруун сэцэн ван, жижү ван Босүтаныг Түци шаньюй хэмээн өргөмжлөн хэдэн түмэн цэргээр Хуханье шаньюйг довтолжээ. Хуханье ялагдан зугтжээ. Түци дайнаас эргэж ирээд өөрийн ахмад хүүгээ зүүн гули ван, бага хүүгээ баруун гули ванд өргөмжилжээ. Баруун хузе ван, Данху вантай хуйвалдан Түци шаньюйд баруун сэцэн ван шаньюй болох гэж байна гэсэн мэдээ хүргэсэнд  баруун сэцэн ван болон түүний хүүг цаазалсныхаа дараа хилс болохыг нь мэдэж Данху ванг хороожээ. Энэ бүхний эцэст баруун хузе ван бослого гарган өөрийгөө Хузе шаньюй өргөмжлөв. Үүнийг сонссон баруун Оди ван өөрийг Чэли шаньюй өргөмжлөв. Мөн Ужи дүвэй өөрийгөө Ужи шаньюй өргөмжилснөөр Хүннү улс нэг зэрэг 5 шаньюйтай болж, өөр хоорондоо амь өрсөн дайтах болов.

Түци шаньюй цэргээ удирдан зүүн зүгт Чэли шаньюйг довтолж, Дүлонцигээр Ужи шаньюйг довтлуулав. Ужи болон Чэли шаньюйн цэрэг ялагдан, баруун хойш зугтан Хузе шаньюйн цэрэгтэй нийлж 40000 цэрэгтэй болов. Ужи болон Хузе нар шаньюй цолноосоо татгалзан Чэли шаньюйг дэмжихээр болж, хүчээ нэгтгэсэн байна.

Үүнийг сонссон Түци шаньюй 40000 цэргийг Хуханье шаньюйн цэргээс  сэргийлэн суулгаад, өөрөө 40000 цэрэг удирдан Чэли шаньюйг довтлоход  Чэли шаньюй ялагдан баруун хойш зугтжээ. Түци баруун өмнөш эргэж Сидүньд очиж суусан ба дараа жил нь Хуханье шаньюй өөрийн дүү баруун гули ванг баруун зүг илгээн, Түци шаньюйн суулгасан иргэдийг довтолж 10000 гаруй хүнийг алжээ. Үүнийг сонссон Түци шаньюй 60000 цэрэг аван ирэхэд Хуханье шаньюй 40000 цэрэгтэй  тосон байлдсан байна. Энэ удаа Түци шаньюй ялагдан амиа хорлож, Дүлонци болон Түци шаньюйн бага хүү нар Хань улс руу зугтжээ. Үүний дараа Чэли шаньюй зүүн зүг яван Хуханье шаньюйд бууж өгөв.

Энэ үед Түци шаньюйн дүү Сюсүн өөрийгөө Жүньжэнь шаньюй хэмээн өргөмжлөн баруун зүгт нутаглах болжээ. Мөн Хуханье шаньюйн ах зүүн сэцэн ван Хүтү-Уси бас өөрийгөө Жижи шаньюй хэмээн өргөмжилж  зүүн талын нутгийг мэдэх болов. Жүньжэнь шаньюй өөрийн цэргийг удирдан зүүн зүгт Жижи шаньюйг довтолсон боловч өөрөө алагдан цэргүүд нь бууж өгчээ. Хүчирхэгжсэн Жижи шаньюй Хуханье шаньюйг довтлон зугтаалган, орд өргөөг нь эзлэн суужээ.

Хуханье шаньюй албат иргэдээ дагуулан Хань улсад дагах болсон бөгөөд хятад сурвалжид Жижи шаньюйг умард Хүннүгийн шаньюй, Хуханьег өмнөд Хүннүгийн шаньюй гэж нэрлэсэн байдаг.

Хуханье шаньюйн ордонд Хань улсаас тавьж буй шаардлагыг хэрхэх талаарх зөвлөгөөний үер гарсан маргаан “Хань улсын судар”-ын “Хүннүгийн шастир”-т тэмдэглэгдэн үлджээ. Зүүн Ижизи ван Хань улсыг даган тэдний тусламжийг авбал Хүннүг сэргээн нэгтгэж болно гэхэд олон ноёд түшмэд эсэргүүцэн: “Болохгүй, хүннү заншлаар хүч чадлыг дээдэлдэг бөгөөд доорхи хүмүүсийг номхотгодог билээ. Агт морьдын нуруун дээр хатгалдан байлддаг болохоор олон нүүдэлчдийн дунд нэр алдраа дуурсгасан билээ. Дайнд үхэх нь дайчдын алдар болой. Ах дүү төр булаалдаж буй энэ цагт ах нь биш бол дүү нь захирах болно. Үхлээ ч гэсэн нэр алдартай байх болно. Үр хойчис маань үргэлж нутгаа захирна. Хань улс хүчирхэг байгаа ч Хүннүг зарлигдаж чадахгүй. Яахин өвөг дээдсийн ёсыг огоорч Ханьд түшмэг болном. Дээд язгуурт шаньюйг бид гутааваас нүүдэлчин олон элэглэх болно” хэмээсэн байдаг.

Эцсийн эцэст Хуханье шаньюй Хань улсын шаардлагыг хүлээн авч, Хань улстай энх ургийн гэрээг шинэчлэн байгуулахаар шийджээ. Хуханье шаньюй болон Сюань хааны байгуулсан шинэчилсэн энх ургийн гэрээнд Хүннү нь Хань улсын хараат улс гэдгийг илэрхийлэх  хэд хэдэн заалт болох шаньюйн хүүг Хань улсад барьцаанд илгээх, шаньюй Ханьгийн хаанд хүндэтгэл үзүүлэх, бэлгэдлийн шинжтэй татвар төлөх зэрэг заалтууд оржээ. Хуханье шаньюй Хань улсын дээрх шаардлагыг арга буюу хүлээн зөвшөөрсөн ч, Ханьгийн эдийн засаг цэргийн тусламжийг ашиглан Хүннү гүрнийг дахин нэгтгэхэд гол анхаарлаа чиглүүлж байв.

Хуханье шаньюй гэрэний үүргээ биелүүлж НТӨ 53 онд өөрийн хүүгээ Хань улсын ордонд илгээж, НТӨ 51 оны цагаан сараар өөрөө Хань улсын нийслэл Чананьд очин Ханьгийн хаанд хүндэтгэл үзүүлсэн нь Хань улсын түүхэнд томоохон үйл явдал боллоо.

Жижи шаньюй Хань улстай найрсаг харилцаа тогтоох гэж хэд хэд оролдсон ч амжилт олсонгүй. Хань улс Хуханьег илт дэмжиж байв. Тиймээс Жижи шаньюй баруун бүс нутгийн орнуудад өөрийн нөлөөг бэхжүүлж, өөрийгөө шаньюйгаар өргөмжлөөд байсан Түци шаньюйн бага дүү Илилүг довтлон ялж, 50000 цэргийг нь өөрийн захиргаандаа оруулжээ. Мөн Жижи шаньюй Усунь, Ужэ, Динлинийг нэгтгэн авав.

Хуханье шаньюй НТӨ 52 онд Ханьгийн хилийн Уюань бэхлэлтийн орчим сууж байгаад НТӨ 47 онд уугуул нутагтаа буцжээ. Шаньюйг буцахад Хань улсын түшмэл Чан, Мэн нар Но гол хүртэл гарган өгч Лаошан шаньюйн Юэжигийн вангийн гавлаар хийсэн алтан аяганд архи ууж, цусан тангараг тавьсан гэж “Хань улсын судар”-т бичжээ.

Жижи шаньюй Хуханье шаньюйн довтолгооноос болгоомжлон баруунш шилжин Канжүд очсон бөгөөд Таласын хөндийд бэхлэлт хот байгуулан ихэд бэхжиж авчээ. Хань улс Таласын хөндий хүрч Жижи шаньюйг бүслэн байлдсан бөгөөд Хүннү, Канжү, Парфи цэргүүд баатарлан  тулалдсан ч ялагдан, НТӨ 36 онд Жижи шаньюй алагджээ. Жижи шаньюй алагдсанаар Хүннү дахин нэгдлээ. НТӨ 33 онд Хуханье шаньюй Хань улсын хаанд хүндэтгэл үзүүлэх сүүлчийн аянаа хийж Чанань-д очжээ.

Хуханье шаньюй Хуянь вангийн эгч дүү хоёрыг хатан болгон авсан ажээ. Эгч Жуаньчю хоёр хүү төрүүлсэн нь ууган хүүг нь Жүмочэ, отгоныг нь Нанжиясы гэдэг. Дүү их яньжи нь дөрвөн хүү төрүүлсэн нь ууган хүүг Дяотаомогао , удаахь хүүг Жүмишү гэх ба хоёулаа Жүмочэгээс ах. Хоёр багыг нь Сянь, Лэ гэдэг. Бусад хатдаас 10 гаруй хүүхэд буй.  Хуханье шаньюй Дяотаомогаог замгамжлагчаар сонгоод НТӨ 31 онд нас баржээ.
“Монголын эртний түүх” “Хүннү”

10.19.2018

Сүлючюаньчю шаньюй


Хуяньди шаньюй НТӨ 68 онд нас барахад  түүний дүү зүүн сэцэн ван залгамжилж Сүлючюаньчю шаньюй хэмээн өргөмжлөгдөв. Сүлючюаньчю хуучин шаньюйн хатныг суудлаас нь огцруулсанд түүний эцэг Жуаньчю дотроо ихэд дургүйцэх болов. Хүннүгийн түшмэдийн зөвлөгөөнөөр Хань улстай энх ургийн гэрээг тогтоох ёстой хэмээн шийджээ. 

Энэ үед Хүннүгийн хүчин чадал буурч, хил хязгаарыг довтлохгүй хэмээн Хань улс хилийн харуулаа буулгасан гэх мэдээг Хүннү нар авчээ. Жуаньчю муу санаа гарган Хань улсад халдах санал гаргасныг шаньюй дэмжин тус бүр 10000 цэрэгтэй 2 хэсгийг Жуаньчю удирдан явуулав. Тэр Хань улс руу Хүннү нар довтлох нь хэмээн хэл хүргүүлснээр Хань улс умард этгээд рүү цэрэг илгээн хамгаалснаар Хүннү нарын довтолгоон амжилтгүй болжээ.

НТӨ 67 онд баруун бүсийн орнууд руу Хүннү довтолж, Жүши улсыг эзлэн, вангийн дүү Элмог шинээр ван болгов. Олон хүн ардыг нь зүүн тийш нүүлгэжээ. НТӨ 65 онд Хүннү нар Жүшийн хуучин газарт суурьшин тариа тарьж буй Ханьгийн цэрэг ардыг довтолсон боловч эзэлж чадсангүй. Үүний дараа динлинчүүд 3 жил дараалан хүннүг довтолж, хэдэн мянган хүн алж, мал сүргийг олзлон одох болжээ. Хүннү нар 10000 цэргээр динлинийг довтолсон ч олигтой амжилт олсонгүй. 

НТӨ 62 онд Сүлючюаньчю шаньюй 100 гаруй мянган дайчидтай ан хийх нэрээр Хань улсын умард хил хязгаарт халдахыг санаархсан ч бууж өгөгсдөөс Хань улс мэдээлэл авав хил хязгаараа чангатгажээ. Шаньюй арга буюу цэргээ аван буцжээ. Шаньюй Дулихузы-г элчээр илгээн энх ургийн гэрээг сэргээе гэв. Гэвч Сүлючюаньчю шаньюй  НТӨ 60 онд нас барав.
“Монголын эртний түүх” “Хүннү”

10.15.2018

Хуяньди шаньюй


Хүлүгү шаньюй Хань улстай энх ургийн гэрээг сэргээж, олон жилийн дайныг зогсоохыг оролдож байсан ч гэрээ байгуулж чадалгүй НТӨ 85 онд нас баржээ. Хүлүгү шаньюйн эх өөр дүү болох зүүн дүвэй ван ард олонд нэр хүндтэй, төрийн хэрэгт мэргэн түшмэл байв. Хүлүгү шаньюйн хатан хүүгээ шаньюй болоход саад болно хэмээн үзэж зүүн дүвэй ванг нууцаар үгүй хийжээ. Үүнд зүүн дүвэй вангийн дүү нь далдуур дургүйцэх болов. Хүлүгү шаньюй нас барахынхаа өмнө түшмэдүүдээ дуудаж “хөвүүн минь нас бага, төр барих чадалгүй. Хаан ширээнд маань баруун гули ван сууг” хэмээн гэрээсэлжээ. 

Гэвч хатан түшмэдүүдтэй хуйвалдан, Хүлүгү шаньюйг үхсэнийг нууж байгаад, шаньюйн хүү зүүн гули ван Хуяньдиг ширээ залгуулсан нь  Хүннү улсад зөрчил тэмцлийн эхийг тавив.

Зүүн сэцэн ван, баруун гули ван нар нийлж, Усуньтай хамтран бослого гаргахыг завдсан ч шаньюйн тал сэжиг авч, сэргийлэх арга хэмжээ авснаар тэдний оролдлого амжилт олсонгүй. Шинэ шаньюй Хуяньди нас бага, улс орныг удирдах ухаан суугаагүйн улмаас Вэй Лу түшмэлийн “худаг малтаж, хот баръя... Шавар байшин барьж тариа будаагаа хадгалъя...Хань улсын цэрэг ирсэн ч биднийг яаж ч чадахгүй...” гэх мэт үгэнд автан зардал сүйтгэл их гаргасан ажил өрнүүлсэн ч амжилт ололгүй ард олны дургүйцлийг л улам ихэсгэжээ.

Хуяньди шаньюйн үед Хүннү нар Хань улс руу  хэд хэдэн халдлага  довтолгоо хийсэн нь НТӨ 83 онд Дай тойрогт халдаж, дүвэй жанжныг нь алжээ. Мөн онд Хүннүгийн 20000 цэрэг 4 замаар Хань улсын хилд халдсан ч амжилт ололгүй 9000 хүнээ алдаж, Оуту ван олзлогджээ. НТӨ 80 онд Хүннүгийн Лиу вангийн удирдсан 4000 цэрэг Зюцюань, Жан У тойрогт халдсан ч хариу довтолгоонд өртөж , Лиу ван алагдсан байна. НТӨ 79 онд Хүннүгийн 3000 Уюань руу довтолж, хэдэн мянган хүн алж олзолжээ.

Хүннү гүрэн Ханьгийн хилд довтлохын зэрэгцээ баруун, зүүн этгээдэд өөрийн ноёрхлоо бэхжүүлэхэд анхаарч байв. Уханьчууд шаньюйн дээдсийн онгоныг тоносонд Хүннүчүүд хилэгнэн НТӨ 78 онд Уханийг довтлон цохижээ. Хань улс 20000 цэрэг Ухань луу илгээхэд Хүннү нар цэргээ татаж буцсан байна. Ханьгийн цэрэг  Уханийг дээрэмдэн 6000 гаруй хүн алж, олзолсны дотор Уханий 3 ван байв.

Хүннүчүүд Усуньд халдаж, Хань улсын Зи Ю гүнжийг найр тавин өгөхийг шаардсанд Усуньчууд Хань улсаас тусламж гуйв. НТӨ 72 онд Хань улс Усуньтай хамтарч 5 замын 200000 их цэргээр Хүннүг довтолжээ. Дайсны их цэрэг ирж яваа мэдээг авсан Хуяньди шаньюй хүн ард, мал сүргээ дайны хөлөөс зайлуулчихаад,  Ханьгийн цэрэгтэй шууд тулгарахаас зайлсхийх тактик барьснаар Ханьгийн цэрэг төдий л амжилт олсонгүй, хүнгүй шахам газраар баахан явж, хоол хүнсээ дуусгаад буцжээ.

Харин Усунь болон Ханьгийн нэг замын цэрэг нь баруун гули ванг довтолж, Хүннүгийн олон язгууртан тэргүүтэй 39000 хүн олзолж, 70 гаруй мянган мал дээрэмдэн үлэмж хохирол учруулжээ. Үүний хариуд өвөл нь Хүннүгийн 10000 цэрэг Усунийг довтолж, хөгшид хүүхдүүдийг нь олзолж аваад буцав. Гэвч замд нь их цасан шуурга тохиолдож Хүннүгийн цэргээс эсэн мэнд гарсан нь цөөн ажээ.

Энэ үед Хүннүгийн газар нутагт хэдэн жил дараалан ган зуд болсон ба цаг уурын таагүй нөхцөл бас Хүннү нарын хүч суларсныг ашиглан хойд талаас динлин, зүүн талаас ухуань, баруун талаас усунь нар довтолж хүннүгийн хэдэн мянган хүнийг алж, хэдэн түмэн адуу олзолжээ. Олзолсон үхэр, хонь ч үлэмж их байсан аж. Ийнхүү Хүннүгийн мал сүрэг ихэд хорогдож, хүн ард нь зовж зүдрэн, улс орны дотоод байдал тогтворгүй болсон үед буюу НТӨ 68 онд Хуяньди шаньюй нас баржээ.

“Эртний Монголын түүх” “Хүннү” номноос