"Монголын нууц товчоо" Тэмүжиний уг гарал ба бага насны үе./12-18/

12. Түүний хойно нэгэн өдөр Добун мэргэн Тогоцог өндөр дээр гөрөөлөхөөр гарвал, ой дотор нэгэн урианхай хүн гунжин буга алаад хавирга, цоройг шарж байхад уулзаж,

13. "Нөхөр шоролгодоо" (анчны олзноос хүртэх хувь. Я.Цэвэл )  гэж Добун мэргэн хэлбэл, тэр хүн уушги, зүлд ба арьсыг өөрөө авч бусдыг цөм Добун мэргэнд өгөв. 

14. Добун мэргэн тэр бугын махыг ачиж явтал, замд хүүхдээ хөтөлсөн нэгэн ядуу хүн учрав.

15. "Чи юун хүн бэ?" гэж Добун мэргэн асуувал, тэр хүн өгүүлрүүн: "Би Малиг баяудын хүн. Одоо би ядарч явна. Тэр гөрөөсний махнаас надад өг. Би энэ хөвүүнээ чамд өгье" хэмээвэл, 

16. Добун мэргэн зөвшөөрч, бугын өрөөсөн гуяыг тэр хүнд өгч, хөвүүнийг авч ирж, гэртээ зарцлах болов.

17. Тийн байтал Добун мэргэн үгүй болов. Добун мэргэнийг үгүй болсны хойно түүний гэргий Алунгуа бэлбэсэн бөгөөтөл Буха Хатаги, Бухату Салжи, Бодончар мунхаг нэртэй гурван хөвүүн төрүүлэв. 

18. Урьд Добун мэргэнийг амьд бүхий цагт төрсөн Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй хоёр хөвүүн, эх Алунгуагаас эчнээ өгүүлрүүн: "Бидний эх ойр төрлийн эрэгтэй хүн үгүй ба эргүй бөгөөтөл энэ гурван хөвүүнийг төрүүлэв. Гэр дотор ганц Малиг баяуд овгийн зарц хүн байна. Энэ гурван хөвүүн түүний хүүхэд биз" хэмээн эхээс далд хэлэлцэхийг нь Алунгуа мэдээд 

"Монголын нууц товчоо" Тэмүжиний уг гарал ба бага насны үе. /6-11/

 

6. Дува сохор өгүүлрүүн: тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэгэн сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добун мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё гээд, түүнийг үзүүлэхээр Добун мэргэн дүүгээ илгээв.

7. Добун мэргэн тэр нүүдэлд хүрч, охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гуа сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алунгуа гэнэ.

8. Энэ охин Хори түмэдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас Хори түмэдийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхөмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Холирадай мэргэний иргэд ажгуу.

9. Хорилардай мэргэн, Хори түмэдийн газарт булга хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж, харилцан муудалцаад салж, Хорилар овогтон болоод, Бурхан Халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан Халдуны эзэн бурхан босгосон Шинж баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажгуу. Энэхүү Хори түмэдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алунгуаг гуйж, Добун мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ.  

10. Алунгуа Добун мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв.

11. Дува сохор ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохорыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн Добун мэргэнийг авга гэж үзэхгүй дормжилж, салж нүүгээд дүрвэд овогтон болов.

 

"Монголын нууц товчоо" Тэмүжиний уг гарал ба бага насны үе /1-5/

1. Чингис хааны язгуур, дээд тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ чино, гэргий Гуа маралын хамт тэнгис далайг гаталж ирээд, Онон мөрний эх Бурхан Халдун ууланд нутаглаж, Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүн төрүүлжээ. 
 

2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль Хачау, Саль хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шимсочи, Шимсочийн хөвүүн Харчу.

3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий Монголжин гуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян Борогчин гуа гэргийтэй. Боролдой Суяалби гэдэг залуу зарцтай, дайр, бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн Дува сохор, Добун мэргэн хоёр бүлгээ.

4. Дува сохор магнай дундаа ганц нүдтэй, гурван нүүдлийн газрыг харах бүлгээ.

5. Нэгэн өдөр Дува сохор Добун мэргэн дүүтэйгээ Бурхан Халдун уулан дээр гарав. Дува сохор Бурхан Халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин руу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй.

 

Жанжин Д.Сүхбаатарын Хиагтын хятададуудад өгсөн тулган шаардах бичиг.

 

Монгол Ардын журамт цэргийг бүгд ерөнхийлөн захирах жанжин Сүхбаатарын бичиг

Монголын Хиагт хотноо бүхий хятад цэргийн захиралд мэдтүгэй хэмээн цаг болзуулан явуулах учир, манай Монгол ардын журамт цэрэг Хиагт хотыг шууд дайран орж эзлэхээр завдан буй учир, зүй нь олон амьтны амийг энэрэн хайрлаж, хүнийг өршөөх ёс, бас боомт газар байлдвал эрхбиш будлиан гарах болзошгүй тул энэ бичгийг авсан даруй танай харъяат цэргийн зэвсэгийг цөм хурааж, Монголын Хиагт хотын хамт бидэнд тушаавал зохино. Хэрвээ ийнхүү сайнаар зөвшөөрөн хүлээвэл танай хятадын харъяат нарын амийг батлан хамгаалж, уул орон нутагт буцааж болно. Хариуг бичиг уламжлан хүргэсэн хүнээр даруй ирүүлнэ үү. Хэрвээ манай энэ бичигт хариу өгөхгүй буюу эс хүлээх болбол манай Монгол цэрэг шууд байлдахаас өөргүй. Үүнд хамаг сүйтгэсэн зэрэг аливаа буруу явдлыг танай газар цөм хүлээвэл зохино. Үүний тул мэдтүгэй хэмээн Монгол ардын журамт цэргийг бүгд ерөнхийлэн захирах жанжин Сүхбаатар ёслов.

Олноо өргөгдсөний арван нэгдүгээр он

Хоёр сарын шинийн есөн.

Ачит нуур

Ачит нуур Увс, Баян-Өлгий аймгийн заагт орших бөгөөд цэнгэг уст нуур юм. Нуурын эрэг нь талархаг бөгөөд баруун хойд, зүүн хойд талаараа намгархаг.

Монгол Алтайн нурууны томоохон салбар Сийлхэм, Түргэний нуруунаас эх аван урсах Цагаан нуурын гол, Хатуугийн гол, Бөхмөрөн гол, Улиастайн гол зэрэг олон голуудаас усаа цуглуулах ба харин Усан хоолойн гол гэх ганц голоор илүүдэл усаа Ховд голд нийлүүлдэг.

Нуурын эргэн тойрон голдуу дөрвөд, хасаг угсаатнууд амьдран сууна.

Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан манж нараас зугатан Ховдод ирсэний дараа их зуд болсон гэдэг. Хамаг мал сүрэг нь үхэж үрэгдэн, хүнс тэжээл нь дууссан тул цэргүүд нь хэд гурваараа хэрэн тэнэж хоол хүнс эрж явдаг болжээ. Хавар цагт нэг хэсэг цэрэг Цагаан гол өгсөн явсаар нэгэн нуурын дэргэд ирж амсхийж, нэгнийгээ нуурын харзалсан уснаас ус авхуулахаар явуулсан байна. Өнөө цэрэг модон хувингаараа ус хутгатал устай цуг олон загас хувинд орсонд бөөн баяр болж, цэргүүд өлсөж үхэх аюулаас аврагдан тэндээ саатан тухалж тэнхэрч аваад уг нуурыг үхэх аюулаас аварсан ачит нуур минь гэснээс болж “Ачит” нуур нэртэй болсон гэх нэгэн домог буй.

Монгол цаг тоолол

Луу цаг - нар мандах 7.40-9.40

Могой цаг - нар хөөрөх 9.40-11.40

Морь цаг - үд дунд 11.40-13.40

Хонь цаг - үд хэвийх 13.40-15.40

Бич цаг - нар гудайх 15.40-17.40

Тахиа цаг - нар жаргах 17.40-19.40

Нохой цаг - үдшийн бүрий 19.40-21.40

Гахай цаг - одод түгэх 21.40-23.40

Хулгана цаг - шөнө дунд 23.40-01.40

Үхэр цаг - шөнө дунд хэлбийх 01.40-03.40

Бар цаг - үүр тэмдэгрэх 03.40-05.40

Туулай цаг - үүр цайх 05.40-07.40

Би Монгол хүн

 Ч.Чимэд

Би Монгол хүн

Аргалын утаа боргилсон

Малчны гэрт төрсөн би

Атар хээр нутгаа

Өлгий минь гэж боддог

Цэнхэр манан суунагласан

Алсын барааг ширтээд

Цэлгэр сайхан нутгаа

Сэтгэл бахдан харахад

Үлээж байгаа салхи нь

Үнэсээд ч байгаа юм шиг

Өршөөлт ээжийн минь гар

Илээд ч байгаа юм шиг

Энэрэнгүй сайхан санагдахад

Элэг зүрх минь догдолж

Хосгүй баярын нулимс

Хоёр нүдийг минь бүрхдэг

Бямбын Ринчин.

Монгол хэл

Чихний чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ Сонсох бvр яруу баялгийг гайхан баясч Сод их билигт тvмэн юүгээн бишрэн магтаму би

Урьдын бэрх цагт улс монголын хэт заяаг Уйтгарлан бодоход урам зоригийг минь сэргээсэн Өөдлөн дэгжихийн төгс хувьтайд нь итгүүлсэн Өрнөн мандахын шинж бvрдсэн өвгөдийн минь хэл

Мөрөн гол цутгалант ширгэшгvй их далай мэт Мөнхөд үр ач нарын залгамжаар бадранхан дэлгэрч Хөндий цээжинд орогч бvгдийг нэвтрүүлэх чадалт Хєгжим мэт яруу баясгалант монгол хэл

Өсөх наснаас өтлөхх насан хvртэл чам юугаан судлан Өдөр бүр үгсийн эрдэнийг чинь баярлан түүнэм

Түмэн түмэн үеийн оюун билгийн үүдийг чинь

Түлхэх бүр сэтгэл сэргэн, магнайн үрчлээ тэнийнэм

Tүгшүүрт бэрхийг даван туулсан баатар тvмний минь Төвшин соёл эрдэнэ юүгээн мандуулахын гэгээн улирал нээгдсэнд Сэлбэл үгүй сэцэн оюутан хэл юүгээн энхрийлэн хөгжүүлюү хэмээн Сэтгэл урмас бадран бахдаму, үс нь буурал өтгөс би

Хутаг өлзий бvрдсэн хувь их заяат тvмний Хурц авьяаст хөвгүүд дүү нар, халуун элэгтэн хотлоороо Эгшиг сайхан монгол хэл юүгээн нэн хайрлан дээдэлж Энхрийлэн бадруулахын бат зориг юутай сайхан

Чихний чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясч Сод их билигт түмэн юүгээн бишрэн магтаму би

Айл харгана

Айл харгана

Хэнтий аймаг Өмнөдэлгэр сум

"Монголын нууц товчоо" 107. Жамухын эдгээр үгийг Хасар, Бэлгүдэй хоёроос сонсоод Тоорил ханд уламжлав. Тоорил хан Жамухын үгийг сонсмогц хоёр түмэн цэрэг авч мордоод, Бурхан Халдуны өврөөр Хэрлэний Бүрги эргийг чиглэн явав. Түүнийг Тэмүжин сонсуут Бүрги эргээс хөдөлж, Бурхан Халдуны өвөр Түнхэлэг өөд нүүн, Тана горхинд очиж буув. Тоорил хан нэгэн түмэн цэрэгтэй, Тоорил ханы дүү Жаха Хамбу нэгэн түмэн цэрэгтэй Химурга горхины Айл харгана гэдэг газар бууж бүхийд Тэмүжин цэргээ авч очин, нийлж буув.

122. Хунан тэргүүтэн Гэнигис нэгэн хүрээ болж, бас Даридай отчигон нэгэн хүрээ болж ирэв. Жадаран аймгийн Мухалху ирэв. Унжин сахайт нэгэн хүрээ болж ирэв. Жамухаас тийнхүү салж хөдлөөд Химурга горхины Айл харгана гэдэг газар хүрч буув. Тэр цагт бас Жамухаас салж Жүрхиний Сорхату-Жүрхийн хөвүүн Сачи бэхи, Тайчу хоёр нэгэн хүрээ болж, Хутула хааны хөвүүн Алтан отчигон нэгэн хүрээ болж Тэмүжинг Химурга горхины Айл харганад бууж байхад нийлэн ирэв. Тэмүжин нар тэндээс нүүж Хүрэлхи доторхи Сэнгүр горхины Хар зүрхний Хөх нуурт очиж буув.

Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын нутагт орших Шатар чулууны дурсгалт газар нь түүхийн олон үед хамаарах хиргисүүр, зэл чулуу, дөрвөлжин булш, буган хөшөө, эртний Түрэгийн тахилгын онгон зэрэг дурсгалуудаас бүрдэнэ. Эдгээрийн дотор хамгийн эрт цагт хамаарах зэс чулууны үеийн гурван булш Түйн голын эрэгт ойр дэнж дээр байрлаж байсныг 1971 ба 1975 онуудад Монгол-Зөвлөлтийн түүх соёлын хамтарсан экспедици малтан судалсан байна

Энэ булш нь хоёр давхар чулуун хаяавчны дээрээс дарсан голын хайрга ба хадны хэлтэрхий чулуун дараастай, дугуй хэлбэрийн чулуун дараасын голч нь 6,5-10 м, өндөр нь 35-70 см байжээ. Дараасын доор төв хэсэгт нь 1,7 м хүртэл гүнтэй зууван хэлбэрийн нүхэнд толгойгоор нь зүүн юм уу баруун тийш харуулан оршуулсан нэг хүний оршуулга байдаг. Хүнээ ар нуруугаар нь болон баруун хажуугаар нь хэвтүүлж хөлийг өвдгөөр нь нугалж тавьдаг байна. Талийгаачийг улаан өнгийн зосоор элбэг будаж оршуулсан байдаг нь Алтансандал уулын булш төдийгүй төдийгүй Афанасьевын соёлын бусад дурсгалуудтай ижилсэх нэг шинж нь болдог.

Эдгээр булшнаас яг хүний оршуулгын түвшинд тусгайлан тавьсан эд өлгийн зүйл гараагүй боловч дараас чулууны завсар болон доод хэсгээс нь гахайн соёоны хугархай, гацуур хэлбэрийн хээтэй Афанасьевийн хэв загвартай шавар савны хагархай хэд хэд илэрчээ. Шатар чулууны булшнаас гарсан хүний гавлын ясны судалгаанаас үзэхэд Алтансандал уулынхтай ижил европжуу төрхтэй байсан нь тогтоогдсон.

Ерөнхийдөө Шатар чулууны булш нь Алтансандал уулын булштай ойр төстэй бөгөөд оршуулгын байгууламжийн бүтэц, эд өлгийн зүйл дагалдуулдаггүй ёс зэрэг шинжээрээ Афанасьевийн цаг үеийн нэгэн тусгай бүлэг болох юм. Оросын зарим судлаач энэ бүлэг булшийг Тувагийн тухайн үеийн дурсгалуудтай хамгийн ижил төстэй байна гэж дүгнэдэг. Одоогоор манай улсын нутагт туйлын цөөн судлаад байгаа зэс чулууны үеийн эдгээр дурсгалууд нь Монголын эртний түүх археологийн судалгаанд нэн чухал байр суурьтай юм.
Афанасьевийн соёлын он цагийг НТӨ IV мянганы сүүлчээс III мянганы эхэн хагаст холбогдуулан үздэг.
"Монголын түүхийн тайлбар толь"