Тарвага

Тарвага нь Хэрэмнийхэн овгийн мэрэгч юм. Тарваганы төрөлд нийт 14 зүйлийн тарвага багтана. Эдгээрээс Монгол Улсад Алтайн тарвага буюу хар тарвага, хээрийн тарвага буюу шар тарвага гэсэн хоёр зүйлийн тарвага байдаг. Цаг агаарын хүнд хомс байдлыг ичиж өнгөрөөнө. Ичээндээ голдуу бүлээрээ байдаг.

Баянхонгор аймаг Заг сум

Өвөгт тогоруу

Монгол оронд бүртгэгдсэн тогоруунууд дундаас өвөгт тогоруу биеэр хамгийн жижиг нь бөгөөд тэд Монголоос нисч Гималайн уулсыг даван Энэтхэгт өвөлждөг байна.

Богдын голын эрэг

Завхан аймаг Алдархаан сум

Тураг гогой ( Phalacrocorax carbo)

Энэхүү шувуу нь хар бараан зүстэй бөгөөд амьдрах бүсээс шалтгаалан өдний өнгө зүс олон янз байна. 

Биеийн жин 1.5-5.3 кг байх ба биеийн урт 70-102 см, далавчаа дэлгэхэд 121-160 см. Тураг гогой уртавтар сүүлтэй, хоолой хэсэгт шар толботой.

Тэд их өргөн тархжээ. Тэнгис далай болон цэнгэг уст нуур, голоос идэш тэжээл олж иднэ. Хойд зүгийн шувууд нь нүүдэллэн өмнөд зүгт аль загас жараахай элбэгтэй эрэг даган

өвөлждөг.

Төрөл бүрийн загасаар хооллох ба тэр дундаа могой загас их барьж иддэг. Ан хийхдээ дундажаар 20-30 см шумбана. Заримдаа 1 минут гаруй хугацаагаар 10 м гүнд шумбах нь бий. Өдөрт 500 гр орчим загас иддэг байна.

Тураг гогой нь нүдээ хөдөлгөж чаддаг цөөн шувуудын нэг юм.

Хятад болон Япон улсад энэ шувуугаар загас бариулаад гулгиулан гаргаж авдаг аргыг эрт дээр үеэс хэрэглэж байв.

Норвеги улсад үндэсний буудлагын спорт тоглоом болон идэх зорилгоор жил бүр 10,000 орчим тураг гогойг хуулинд заасны дагуу үржлийн бус улиралд агнадаг байна. Мөн Норвегийн хойд зүгийнхэн тосгон болон гэрийнхээ ойр энэ шувуутай таарах нь азтай сайн явдал гэж үздэг ажээ.

Хярс

Хярс бол чонынхон овгийн үнэгний төрлийн махан идэштэн багийн хөхтөн амьтан бөгөөд биеийн галбир төрхөөрөө үнэгтэй төстэй боловч харьцангуй жижиг биетэй. Биеийн өнгө хул шаргалдуу саарал, сор үсний үзүүр цагаан тул мөнгөлөг туяатай харагддаг. Сүүл богино үзүүр нь хар.

Өвлийн үс тод улаан шаргал, зуны үс улбар цайвар. Голдуу харуй бүрийгээр явж оготоно зурам мөн шавьжаар хооллоно. Биеийн урт нь 50-60 см, сүүлний урт 25-36 см, чихний урт 6-9 см, биеийн жин 2-3 кг хүрнэ.

Монгол орны ихэнх нутгаар буюу тал хээр, цөлөрхөг хээрийн бүс нутгаар өргөн тархсан. Үнэг нь өндөрлөг, хадархаг, бартаа ихтэй уулсын гуу жалга, эрэг, хөндий газар амьдардаг бол хярс нь цөлөрхөг хээр, хээрийн завсрын шинжтэй тэгш талархаг газрыг шүтэн амьдардаг.

Байршил нутгын хувьд өргөн сонголттой ба тал газар амьдардаг учраас агнуурт их өртдөг. Тэрээр нүх ухах чадваргүй тул тарваганы орхигдсон нүхийг ашигладаг байна. Тэгэхээр тарваганы нүх нь хярс болон бусад нүхэнд орогнодог амьтдын амьдралын таатай орчин бүрдүүлж өгдөг.

Хавар 2 сард орооны үе нь тохиох ба үржлийн үед л хосоороо амьдарч эр нь хээлтэй эмдээ идэш тэжээл цуглуулж өгдөг.Үр төлийг нь зөнжиг гэнэ. Жилд 3-6 зөнжиг гаргана.

Гүрвэл

Гүрвэл бол нарийн урт биетэй, зун цагт хэд дахин гууждаг, хос богихон хөлтэй, урт бөөрөнхий сүүлтэй хэвлээр мөлхөж явдаг хуурай газрын амьтан.

Монгол оронд 13 зүйл гүрвэл бүртгэгдсэн байдаг байна.
Төмөр гүрвэл - Alsophylax pipiens
Говийн махир хуруут гүрвэл - Cyrtopodion elongatus
Пржевальскийн нохой гүрвэл - Teratoscincus przewalskii
Замба гүрвэл - Laudakia stoliczkana
Тойрмын хонин гүрвэл - Phrynocephalus helioscopus
Цоохор хонин гүрвэл - Phrynocephalus versicolor
Монгол гүрвэл - Eremias argus
Толбот гүрвэл - Eremias arguta
Могой гүрвэл - Eremias multiocellata
Загалт гүрвэл - Eremias vermiculata
Гавшгай гүрвэл - Lacerta agilis
Зулзагалагч гүрвэл - Zootoca vivipara

Арваалж

Арваалж нь маш эмзэг аалз. Хүмүүс арваалжны талаар домог мэт зүйлүүд их ярьдаг ч яг үнэндээ бол худлаа байдаг. 

Харахад бие томтой ч гэсэн нарийн ажиглавал бие нь асар их үсээр хучигдсэн байдаг. Энэ нь арваалжийг илүү том харагдуулдаг. 

Урт, сарвагар 4 хос мөч нь түүнийг улам бүр сүртэй харагдуулна. Биеийн урт нь 5см, 4 эвэрлэг зөрсөн хошуутай. Маш хурдан, чийгэнд тэсвэргүй, хуурай орчинд илүү сайн амьдарна. 

Малчид түүнийг нойтон дадуугаар цохиж, эсвэл ус цацаж холдуулдаг. Ерөнхийдөө бол ховор тааралдана. Их халуунд амьдардаг энэхүү аалз нь шөнийн амьдралтай. Шөнө үүрнээсээ гарч ан хийнэ. Түүний хүшуунд ямар нэг хор байхгүй ч гэсэн барьсан амьтнаа жижиглэж иддэг. Жижиг шавьжууд, жижиг сээр нуруутан амьтнаар хооллоно.

                                                                                   

Туулай

Монгол оронд боролзон, түвд, чандгана, молтогчин гээд олон өрлийн туулайнууд байдаг. Боролзон туулай ойт хээрийн бүсээр нутагладаг. Эм боролзон туулайд бусад ямар ч амьтанд байдаггүй нэгэн сайхан чанар байдаг нь өвсөнд хяраад хэвтчихсэн бүжинтэй тааралвал хэний ч бүжин байсан хамаагүй цадтал хөхүүлдэг байна. Боролзон туулай тарвагны хаясан нүхэнд үүрээ засдаг бол молтогчин туулай газар ухаж үүрээ засдаг.Бүжингээ тусгай зассан өвс ноолууран дээр гаргана. 

Молтогчин туулайн бүжин эхээс төрөхдөө нүцгэн үсгүй, сонсголгүй дөнгөж хөдлөх төдий амьсгаатай байдаг бол борлзон туулайн бүжин нүцгэн биш, хараатай төрөх бөгөөд төрөнгүүтэй гүйж харайж чаддаг байна. Молтогчин туулайн бүжин төрснөөс хойш хоёр долоо хоноод гөлөг шиг нүдээ нээдэг. Молтогчин туулай хэвтэж байгаад бүжингээ хөхүүлэх ба боролзон туулай шиг хэзээ ч бусдын бүжинг хөхүүлэхгүй. Гэхдээ боролзон туулай молтогчин туулай шиг өдрийн хэдэн удаа бүжингээ хөхүүлдэггүй гэнэ.

Арвагар хээрийн домог

Эрт цагт нэгэн айлын гадаа хэсэг аянчид буужээ. Айлын эхнэр гэртээ ороод хар хvндээ хэлж байна. Энэ баруун голын цаад хөвөөн дэхь аянчдын гадаа алс нь чи бид хоёрыг баярлуулах нэг адуу байна. Наад талын цэнхэр майханд нэг буурал толгойтой өвгөн байна. Тэр л эзэн нь болов уу аягvй бол 4 гүүнээс доош өгөхгүй гэж үнэрхэх байх даа. Тэр гадаа нь уяатай буй хар даагыг өртөг хайрлахгүй худалдаж аваад ир гэжээ. Хархүү хүүхнийхээ ажигч шинжээч байдлыг мэдэх тул аргагүй үгэнд орж аянчны гадаа очоод үзвэл арчаагүй муу атигар хар даага байна гэнэ.

Ингээд хархүү зүүн зүгээс яваа аянчидтай уулзан наймаа хэлэцэв, “Хар даагыг арван унагатай гүүгээр өгнө” гэж vнэрхжээ. Ийм юм авна гэвэл эцэг эх минь уурлана, авахгvй гэвэл эхнэр маань ундууцна хэмээн эргэлзээд буцан ирэн эхнэртээ хэлвэл “4 гүүний мэдэлгvй амьтан уу чи” хэмээн уурлан өөрийн эцэг эхдээ “энэ хар даагыг vнэ хайрлахгүй авч өгөөч ” гэж гуйсанд малч хичээнгvй авхаалж сэргэлэн охиноо нэг учиртай хэлээ биз гэж санаад хэлсэн дор нь авч өгчээ.

Дараа жил нь нөгөө хар шүдлэнгээ наадамд уяж уралдуулсанд түрүүлэн ирж асрын үүдэнд айргаар мялаалган “аравгар хээр” хэмээн цоллуулж ард олонд нэрээ цуурайтуулжээ. Үүнээс хойш долоон хошуу даншиг наадамд тасралтгүй хорь шахам жил түрүүлээд эцэстээ арвагар хээр арга буюу хөгшрөн зөнөжээ.

Тэднийх уламжлалт ёсоор хурдан морьдоо уяж сойход нь арвагар хээр нь уяан дээрээ өөрөө ирж зогсоод явдаггvй байжээ. Гэтэл эзэн нь “зөнөг хээр яах нь вэ” гэж хичнээн хөөвч хангинатал янцгааж торомгор хар нvднээсээ нулимс бөмбөрүүлэн байсанд “заяа нь гомдоно хөтлөөд яв ” гэж эхнэр нь хэлжээ.

Аравгар хээрийг ногтлон хөтлөөд наадамд очиж их насны морьдын уралдаанд давхиулжээ. Морь уралдан давхихад өвгөн хээр хамгийн түрүүнд явж гэнэ. Гэтэл ноёны нэг морь хойноос нь гүйцэн зөв талд нь зуузай холбож явснаа яг барианд орохын даваанд гэнэт түрүүлэн гарахад түүний сүүлний угыг нь аравгар хээр хазаж аваад дороо үсрэн ойчсон гэдэг.

Наадамчдын цуглан ирэхийн сацуу эзэн хүүхэн нүднийхээ нулимсыг мэлмэрүүлэн толгойг нь түшэхэд аравгар хээр дахин нэг өндийн янцгаагаад амьсгаагаа хураажээ.

Наадамчин олны хүсэлтээр түрүүлсэн морины бай шагналыг аравгар хээр моринд эцсийн удаа олгон эзэн хүүхэнд нь гардуулжээ. Тэр хүүхэн нөхөртэйгээ хоёул аравгар хээр мориныхоо молор эрдэнийг анх удаа наадамд түрүүлсэн шар талын дундахь нэгэн толгойн энгэрт аваачин оршуулжээ.

Үүнээс хойш уг талыг аравгар хээрийн тал гэх болж нэр нь сунжирч хувирсаар Арвай хээрийн тал гэх болж дээ.

Цоохор ирвэс буюу Panthera uncia

Одоо манай гариг дээр  Афганистан, Балба, Хятад, Энэтхэг,Казакстан, Киргизстан, Монгол, Бутан, Пакистан, Орос, Тажикстан, Узбекстан гэх 12 орны уулархаг бүсэд цоохор ирвэс тархан амьдарч байна.

Судлаачид  нийт 3500 -7000 орчим цоохор ирвэс байдаг гэж үздэг. Амьдрах орчин нь хүн хүрэхэд бэрхшээлтэй учраас нарийвчлсан тоо гэж үзэх аргагүй. Эдгээрээс 600 орчим нь зоо паркуудад байдаг гэнэ. 

Манай орны хувьд Говь-Алтай, Монгол Алтайн нуруу, Ханхөхий, Хархираа Түргэний уулс, Цагаан шувуутын уулаар 700 – 1200 ирвэс бий гэх тооцоо бий.

Үр төлийг нь гүем гэх ба гүемээ өсгөхөөс бусад үед ганцаараа биеэ даасан амьдралтай. Өвлийн сүүл сард үржилд орж 100 орчим хоногийн дараа голдуу 2-3 гүем гаргадаг. Гүем эхтэйгээ 18-22 сар болсны дараа бие дааж амьдарч эхэлдэг. Энэ амьтан  харуй бүрий, харанхуйд идэвхтэй амьдарна.

Цоохор ирвэс нь  биеэр  бусад  том муурын  төрлийн амьтадтай  харьцуулахад  дунд  зэрэг ба 27.3- 54.6 кг жинтэй ба  биеийн урт нь 0.97-1.27 м бөгөөд  харин сүүл нь биеийнхээ урттай адил хэмжээтэй байдаг. Өтгөн сахлаг цайвар дээр саарал бор өнгийн толботой арьстай. Уул хаданд биеэ нуух чадвар сайтай учир олж харахад маш хэцүү.

Цоохор ирвэс нь бусад төрлийн амьтдаар хооллодог махчин амьтан юм.  Ихэвчлэн аргаль янгираар  хооллодог ч мөн тарвага, чандага, хойлог гэх мэтийг хүнсэндээ хэрэглэнэ. Ер нь ирвэс тааралдсан амьтдаараа хооллох магадлалтай.  Амьдрах орчинд нь байгаа гэрийн малыг ч барьдаг

Ирвэсийг тэдний үлдээсэн шинж тэмдэгээр нь хайж судалж судалгаа хийдэг байна.

Бумбаа - ирвэс хойд хөлөөрөө шороо овоолж эзэмшил газраа тэмдэглэдэг ба үүнийг бумбаа гэнэ.

Үнэр

Баас - Үүгээр тэр “би энд байсан шүү “ гэдгээ зарладаг.

Дээрх шинж тэмдгүүдийг мөн ирвэснүүд газар нутгаа тэмдэглэх, орооны үеэр эр эм ирвэснүүд

нэг нэгнээ олоход ашигладаг байна.