Ачит нуур

Ачит нуур Увс, Баян-Өлгий аймгийн заагт орших бөгөөд цэнгэг уст нуур юм. Нуурын эрэг нь талархаг бөгөөд баруун хойд, зүүн хойд талаараа намгархаг.

Монгол Алтайн нурууны томоохон салбар Сийлхэм, Түргэний нуруунаас эх аван урсах Цагаан нуурын гол, Хатуугийн гол, Бөхмөрөн гол, Улиастайн гол зэрэг олон голуудаас усаа цуглуулах ба харин Усан хоолойн гол гэх ганц голоор илүүдэл усаа Ховд голд нийлүүлдэг.

Нуурын эргэн тойрон голдуу дөрвөд, хасаг угсаатнууд амьдран сууна.

Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан манж нараас зугатан Ховдод ирсэний дараа их зуд болсон гэдэг. Хамаг мал сүрэг нь үхэж үрэгдэн, хүнс тэжээл нь дууссан тул цэргүүд нь хэд гурваараа хэрэн тэнэж хоол хүнс эрж явдаг болжээ. Хавар цагт нэг хэсэг цэрэг Цагаан гол өгсөн явсаар нэгэн нуурын дэргэд ирж амсхийж, нэгнийгээ нуурын харзалсан уснаас ус авхуулахаар явуулсан байна. Өнөө цэрэг модон хувингаараа ус хутгатал устай цуг олон загас хувинд орсонд бөөн баяр болж, цэргүүд өлсөж үхэх аюулаас аврагдан тэндээ саатан тухалж тэнхэрч аваад уг нуурыг үхэх аюулаас аварсан ачит нуур минь гэснээс болж “Ачит” нуур нэртэй болсон гэх нэгэн домог буй.

Орхоны хүрхрээ

Улаан голын буюу Улаан цутгалангийн хүрхрээнээс дээш 1.4 километр зайтай, Орхон голд байдаг хүрхрээ. Хүрхрээний өндөр нь 2 метр өндөр боловч, өргөн нь Орхон голын усны их багаас хамаарч 25-50 метрийн хооронд хэлбэлзэж байдаг болохоор Монгол улсын хамгийн өргөн хүрхрээ болно. Орхон голын эхээр уулс нь голууддаа ойр учраас аадар бороо, эсвэл хоногоор үргэлжлэх зүсэр борооны дараа уулын ус хурдан бууж, Орхон голын ус хэдхэн цагийн дотор мэдэгдэхүйц нэмэгдэж үер буудаг. Энэ үед Орхон голын хүрхрээний ус ихсэж хүрхрээний өндөр 30-50 см нэмэгдэн, хүрхрээний өргөний хэмжээ тэлж заримдаа 60 м хүрэх нь бий.

Орхоны хүрхрээг сүүлийн үед Бага хүрхрээ гэж андуу нэрлэх болжээ. Улаан цутгалангийн хүрхрээг Их хүрхрээ, Том хүрхрээ гэж бас андуу нэрлэх нь элбэг болов. Хүрхрээний их багын ангилал тогтоохдоо хүрхрээг дамжин бууж өнгөрөх усны урсацын хэмжээг гол үзүүлэлт болгон тооцдог. Тэгвэл Орхон голын хүрхрээ нь Монгол улсын нутагт буй хүрхрээнээс хамгийн өргөн нь болохын зэрэгцээ нэгж талбайгаар дамжин унах усны урсацын үзүүлэлтээр бусад бүх хүрхрээнээс ихээхэн илүү байдаг. Ингэхлээр ангилахдаа харгалздаг гурван гол үзүүлэлтийн хоёроор нь тэргүүлдэг Орхоны хүрхрээ нь Монгол улсын нутаг дахь хамгийн том хүрхрээ болж байна.

Мөн ямар ч гантай жил Орхон гол тасардаггүй учир жилийн туршид урсуулан дамжуулах усныхаа хэмжээгээр Орхоны хүрхрээ яах ч аргагүй хамгийн том хүрхрээ болох юм. Хүрхрээ буух Орхоны хавцал энэ хэсэгтээ Улаан цутгалангийн хүрхрээ бууж буй хавцлаас нам байдаг нь уг хүрхрээг Бага хүрхрээ гэж андуу нэрлэх болсонд нөлөөлсөн бололтой.

Хүрхрээний ойролцоох Орхон голын хүрмэн чулуун хавцлын ханан дээр нилээд олон хадны зураг байх боловч, усны урсгалын нөлөөгөөр ихэнх зураг нь бүдгэрсэн байна.

Орхоны хүрхрээ, Улаан цутгалангийн хүрхрээ, Цагаан цутгалангийн хүрхрээнүүд хоорондоо ойрхон оршдог болохоор эрт үеээс Гурван хүрхрээний хөндий гэж нэрлэж байсан нь одоо үед мартагдаад байна. Үүнийг сэргээн нэрлэх нь аялагчид, жуулчдын сонирхлыг татахад багагүй нөлөөлөх болно.

О.Сүхбаатар "Монголын хүрхрээнүүдийн тухай"

1905 оны газар хөдлөлтийн тухай хэдэн үг

Өнгөрсөн зуунд Монгол нутагт маш хүчтэй газар хөдлөлт болсон нь 1905 оны зун цагт, 7-р сарын 9, 23 нд байлаа. Энэ газар хөдлөлтийн ул мөр нь өнөө цагт Хяргас нуурын зүүн этгээдийн Хан Хөхийн нурууны урд бэлээс Зүүн хангай сумын урдуур үргэлжлэн, Ойгон нуурын хөндийгөөр дайран, Булнайн нурууны араар дамнан Сангийн далай нуурын зүүн урд эрэг хүртэл үргэлжлэх их хагарал болон тогтжээ. Нутгийнхан газрын гав гэх, гүний хагарлаас гадаргад үлдсэн ангал, ан цавыг гав хэмээн нэрлэдэг байх нь.   Энэ газар хөдлөлт одоогийн Цэцэрлэг сумын нутагт хоёр ч удаа давтагдан Хул Азаргын нурууны өмнөд хэсгээр их бага хагарлууд нэмэгдсэн байна.

Эрдэмтэд 1905 оны сүйрэлт хоёр газар хөдлөлт болсноос хойш, 100 гаруй жил өнгөрч байхад Булнайн хагарлын хоёр хэсэг газарт сулавтар хөдлөлтийн бөөгнөрлүүд байгааг тогтоосон байдаг. 1964 онд “Цэцэрлэг” “Тосонцэнгэл” гэх газар хөдлөлт бүртгэх станцуудыг ашиглалтанд оруулж, Монгол орны хэмжээнд 3,5 магнутаас дээш гарсан газар хөдлөлтийг бүрэн бүртгэж, мэдээллийг  боловсруулах болжээ. Судалгаанаас үзэхэд дээр дурьдсан хоёр хэсгийн нэг нь Булнайн сүйрэлт газар хөдлөлт болохоос өмнө 1905 оны 4 сарын 10-нд болсон 6 магнутын газар хөдлөлтийн төвтэй ойрхон байдаг гэнэ. 1905 оны 4 сарын 10-ны энэ газар хөдлөлтөөр зүүн урагш чиглэсэн Тэрэгтэйн хагарал үүссэн байх магадлал маш их. Гурван сарын дараа болсон Булнайн сүйрэлт газар хөдлөлтийн улмаас зүүн хойшоо чиглэлтэй Цэцэрлэгийн гэж нэрлэгдсэн 130 км хагарал үүсэж одоо болтол уг хагарлын дагуу сулавтар хөдлөлтүүд болсоор байдаг байна. Хагарлуудын хэмжээг Булнайн гол газар хөдлөлтийн гол хагарал 347 км, Тэрэгтэйн хагарал, 52 км, чанх хойш чиглэлтэй Баянгийн хагарал 32 км, Цэцэрлэгийн хагарал 135 км хэмээн эрдэмтэд нарийвчлан тооцоолж гаргажээ.

1905 оны Булнай, Цэцэрлэгийн газар хөдлөлтүүд 8.0, 8,2 баллын дэлхийн данстай томоохон газар хөдлөлтүүдийн тоонд ордог бөгөөд тухайн газар нутагт хүн ам сийрэг, байшин барилга цөөн байсан тул хохирол сүйрэл бараг амсаагүй гэж үздэг.

Газар хөдөлснөөс хойш 2 сарын дараа Оросын эрдэмтэн А.В.Вознесенский ердийн хөсгөөр явж судалгаа хийн, эл хагарал нь 2,3-5,8 метр өргөн, 1,5 метр гүн, энэ зарим хэсэгтээ 10-100 метр өргөн, 20-60 метр хүрнэ гээд олон том жижиг ангал үүсэн хүн мал сүйдсэн ба Тэсийн хүрээнд 2 шавар байшин нурж, 30 орчим модон дуганд гэмтэл учирч, Алтан Хан Хөхийн нуруунд байсан 3 нуурын 2 нь алга болжээ хэмээн тэмдэглэсэн байна.  Тэсийн хүрээ нь их хагарлаас хойшоо 40 орчим км зайд Тэсийн голын эрэгт Хул Азарганы нурууны өмнөд биед одоогийн Цэцэрлэг сумын төвөөс баруун тийш 20 орчим км зайд Амарын дэнж хэмээх газар байрлаж байжээ. Тэр үед Тэсийн хүрээ 17 дацантай, том жижиг 30 гаруй сүм джгантай 1500 орчим лам шавилан суусан томоохон суурин газар байсан аж.

1905 оны газар хөдлөлтөөс үлдсэн газрын гав нь хонь хариулж байсан хүүхэд хоньтойгоо орчихсон гэнэ, хэд хоногийн турш хонь малын дуу газрын гүнээс сонсогдож байсан гэх ам дамжсан хөгшчүүлийн ярианы гэрч болон одоо хүртэл эдгээгүй үргэлжилж харлана.

Газар хөдлөлт нь хэзээ хаана болох нь тодорхойгүй гэнэт болдог үзэгдэл юм. Энэ талаар мэргэшсэн эрдэмтэд одоо хүртэл хзээ, хаана вж?  гэдэг хариултыг олоогүй байна. Техник тоног төхөөрөмж нь хөгжиж байгаа ч газар хөдлөтийн явцыг таамаглах хэмжээнд л ажлаа явуулдаг ажээ.

Хорго уул

 

Архангай аймгийн Тариат сумын нутагт буй Хорго нь унтарсан галт уул буюу одоогоос 9 мянга орчим жилийн өмнө дэлбэрч байгаад унтарсан галт уул юм. Хорго уул нь ДТД 2240 метрийн өндөр бөгөөд Хорго уулаас оргилон гарсан халуун хайлмал бодис магма нь газрын уруу даган зүүн тийшээ Суман, Чулуут голын хөндийгөөр зуугаад километр урссан байдаг. Мөн Хорго уулыг 2 удаа дэлбэрсэн гэж ч ярилцдаг. Уулын тогооны амсар нь 50 градус орчим налуу, 100 орчим метр гүнзгий 300-400 метр диаметртэй дугуй хэлбэртэй. Хоргын тогоон дотор нь сандал, ширээ шиг том том хүрмэн чулуу ундуй сундуй хөглөрч байдаг учир явахад бэрхтэй. Тогоон дотор зөвхөн баруун талаас нь л маш болгоомжтой орж болно. Хорго уулаас урагш зургаан километр орчимд Суман голын зүүн гар талд Тариат сумын төвөөс баруун урагш 3 орчим километр зайтай газарт чулуун гэр гэж сонирхолтой үзмэр бий. Буцлан урсч явахдаа халуун хайлмал магмын хөөс царцан хагарч 170 орчим сантиметр өндөртэй хүрмэн чулуун гэрийн “тооно”, “үүд” бий болгон тогтсон нь энэ. Ийм чулуун гэр манай бусад унтарсан галт ууланд байхгүй. Хоргын өөр нэг гайхамшиг бол тэндхийн хүрмэн чулуун гадаргын завсар зайд ургасан намхан загзгар хуш модны самар болон бусад жимс нэн элбэг байдаг явдал. Бас хүрмэн чулуунд агуй хонгил элбэг.

Ононы шугуй

"Монголын нууц товчоо"

81-р хэсэг

Тэмүжинг Таргудай Хирилтуг барьж, улсдаа аваачаад засаглан шийтгэж, айл бүрд нижгээд хонуулж, хэсүүлэн явуулав. Зуны тэргүүн сарын арван зургааны улаан тэргэл өдөр тайчууд Ононы эрэг дээр хуримлаж, нар шингэхэд тарав. Тэр хуримын үед Тэмүжинг нэгэн хялбар дорой хөвүүн авчран сахиулж билээ. Хуримын ардыг тармагц, тэр хялбар хөвүүний толгойг бугуй(дөнгө)-гаар нэгэн удаа дэлдээд, гүйж Ононы шугуй дотор хэвтвэл үзэгдэх болов уу гэж усны харги (тогтмол ус)-д ороод гэдрэг хэвтэж, дөнгөө ус руу урсган нүүрээ ил гаргаж хэвтэв.

82-р хэсэг

"Баригдсан хүнийг алдав" гэж түүнийг сахиж байсан хүн их дуугаар хашгирахад тарсан тайчууд цуглан ирж, өдөр мэт саруул шөнө, Ононы шугуйг бэдрэн нэгжив. Усны харгид хэвтэж буй Тэмүжинтэй Сүлдэсний Сорхан-шар яг тохиолдон үзэж өгүүлрүүн: "Чи ийм аргатай бөгөөд нүдэндээ галтай, нүүртээ гэрэлтэй хүн тул тайчууд ийнхүү атаархах ажээ. Чи ингээд хэвтэж бай. Би чамайг зааж өгөхгүй" гээд өнгөрөн одов. Цааш хэрхэн эрэхийг тайчууд нар зөвлөхөд, Сорхан-шар өгүүлрүүн: "Хүн бүр явсан мөрөөр гэдрэг явж, орчны газрыг дахин шалгаж үзье" гэвэл цөм "за" гэж зөвшөөрч, хүн бүр явсан мөрөөрөө явж эрэв. Бас Сорхан-шар, Тэмүжинг дайрч "Ах дүү тайчууд нар ам шүдээ билүүдэж айсуу явна. Чи хатуужин хэвтэж бай" гээд өнгөрч одов.

Хар зүрхний хөх нуур

"Монголын нууц товчоо"

122. Хунан тэргүүтэн Гэнигис нэгэн хүрээ болж, бас Даридай отчигон нэгэн хүрээ болж ирэв. Жадаран аймгийн Мулхалху ирэв. Унжин сахайт нэгэн хүрээ болж ирэв. Жамухаас тийнхүү салж хөдлөөд Химурга горхины Айл харгана гэдэг газар хүрч буув. Тэр цагт бас Жамухаас салж Жүрхэний Сорхату Жүрхийн хөвгүүн Сачи Бэхи нэгэн хүрээ болж, Хотула хааны хөвгүүн Алтан отчигон нэгэн хүрээ болж Жамухаас салж хөдлөөд Тэмүжинг Химурга горхины Айл харганад бууж байхад нийлэн ирэв. Тэмүжин нар тэндээс нүүж Хүрэлх доторхи Сэнгүр горхины Хар зүрхний Хөх нуурт очиж буув.

Монгол орны агуй

Монгол орны агуйг гарал үүслийн хувьд авч үзвэл дэлхий нийтэд тэмдэглэгдсэн бүлэг хэв шинжүүдээс тус оронд байгалийн гаралтай, хүний үйл ажиллагааны гаралтай бүлэг агуй юуны өмнө ажиглагддаг бол байгалийн гаралтай бүлэг доторхи хэв шинжүүдээс:

1.Карстын

2.Элэгдэл эвдрэлийн

3.Галт уулын гэсэн 3 хэв шинж байгаа нь нотлогдсон. Эдгээр 3 хэв шинжийг дотор нь халуун, дулаан, хүйтэн гэж хувааж болох бөгөөд эдгээрээс хамгийн түгээмэл нь карстын агуйнууд юм.

1.Карстын агуй.  Гарал үүслийн хувьд усны уусгах үйл ажиллагаатай холбоотой карстын агуйнууд манай оронд нэлээд ажиглагддаг. Тэдгээрийн урт хэдэн зуун метрээр, эзэлхүүн хэдэн мянган куб метрээр хэмжигдэж байна. Хойд Сэнхэрийн агуй (Ховд Манхан), Цагаан агуй (Баянхонгор Баянлиг), Даян Дээрхийн агуй (Хөвсгөл Эрдэнэбулган), Газар агуйн буудал (Говь-Алтай Жаргалан), Гурван зээрдийн агуй (Өмнөговь Ханбогд), Цагаан Дэлийн агуй (Дорноговь Айраг), Сөөгтийн агуй (Хэнтий Дадал), Шар Ханангийн агуй (Дундговь Өндөршил), Их агуй, Бага агуй, Эхийн агуй (Завхан Эрдэнэхайрхан) бүгдээрээ усны үйл ажиллагаагаар бий болсон карстын агуйнууд юм.

Монгол орны агуйнуудад химийн найрлага, механик бүтцээрээ өөр хоорондоо ялгаатай олон төрлийн хурдас бий. Тэдгээрийг гарал үүслээр нь халиан хурдас, мөстлөгийн гаралтай хурдас, ус механик гаралтай хурдас, нургийн хурдас, тунамал хурдас, хүний үйл ажиллагаагаар үүссэн хурдас гэж хувааж үздэг.

-Агуйн доторх чулуулаг бүрдлийн дотроос сонирхолтой нь чулуулаг байгалийн усанд уусаж улмаар талсжих, хуримтлагдах явцад үүсдэг халиан хурдас юм. Халиан хурдасыг агуйд хэлбэр болон үүсэх байдлаар нь агуйн дээврээс унжиж үүссэн дуслуур хурдас буюу унжуу бана, агуйн ханан дээр дусах замаар үүссэн дусаал хурдас буюу ургуу бану гэж хувааж үзэж болно. Манай орны агуйнуудад халиан хэлбэрт хамрагдах бана, бану нилээд бий. Өөрийн хэлбэрээс хамаараад баныг дотор нь конус, хөндий гуурсан, нягтарсан, ангид төвт бана гэж ялгах бол бану нь цуллаг, дугана, дал мод хэлбрийн, савхан бану гэж ялгагддаг.

Манай оронд том кальцитын багана үүссэн агуй бол Даян дээрхийн агуй юм. Бана, банугийн урт, хэлбэр дүрсийн хэмжээ янз бүр байна. Хамгийн урт бана Даян Дээрхийн агуйд байх бөгөөд 1,1 м урт, суурь нь 2,4 метр байна. Мөн Гурван зээрдийн агуйд 70-90 см урт бана байх ба хамгийн бага нь 1-3 см урт юм.

Монгол орны агуйнууд талс бүрдлээр маш арвин. Цагаан агуйн хана дээвэр шаравтар өнгийн том талсттай исланд жоншоор хучигдсан байна. Цагаан дэлийн агуйн зарим агуйн нилээд хэсэг 1-2 см урттай кальцитын цагаан, саарал, улбар ягаан өнгөтэй талстаар хучигдсан байдаг бол Шар ханангийн агуйд болор болон исланд жонш ургасан байдаг. Хэнтийн Цагаан чулуутын жижиг агуйн босгонд 5 см радиустай кальцитын дугуй цэцгэн талст бий.

-Агуйн тунамал хурдас нь усны үйл ажиллагаагаар хурдас чулуулаг элэгдэж эвдэрсний үр дүнд агуйн ёроолд хуримтлагдан бий болдог. Манай орны агуйнуудад сэндэр хэмээн нэрлэгдэх улаан, улаан хүрэн өнгөтэй маш нарийн ширхэгтэй шавар хуримтлал түгээмэл тархсан байна. Энэ шаврын зузаан, чийгшил нь агуй бүрд харилцан адилгүй. Агуйт уулын Ловончомбын агуйны сэндэр 30 см зузаан ч чийгшил багатай бол Сэндэртийн агуйны сэндэр 50 см зузаан. Гэхдээ нэг үе шавар, нэг үе хөх саарал хайрган үе хосолсон байна. Их хайрханы Их агуй, Бага агуйн сэндэр агуйн мухрын чийглэг, ус чийг нэвчих газар 5 см зузаантай тогтжээ.

-Ус механикын гаралтай хурдас нь хагарал ан цав, цооног сувгаар зөөгдөн ирж байгаа хэмхдэс хурдас, газрын доорх нуур, газрын хагшаас хурдаснаас бүрдэнэ. Их агуйд 1 метр гаруй өргөн, 1,6 метр өндөртэй, 40 орчим метр урттай эрт цагт ус урсаж байсан энэ гольдролд элс шавраас бүрдсэн нимгэн хурдас хуримтлагдсан байдаг. Цагаан дэлийн агуйн шалан дээр нарийн ширхэгтэй цагаан өнгийн элсэн дэвсгэр бий.

-Агуйн нургийн хурдас. Энэ нь газрын доорхи хөндийн  хана, дээврийн хэсгээс эвдрэн нурж дээр дээрээсээ унасан ерөнхийдөө эмх замбараагүй овоорсон бул чулуунуудаас тогтоно. Зарим чулууны хэмжээ 2-5 метр куб хүрнэ. Гурван зээрд, Их агуй, Бага агуй, Эхийн агуйд зарим чулуулгууд агуйн хонгилыг бараг хаах шахсан байдаг.

-Мөстлөгийн гаралтай хурдас. Монгол орны ихэнх агуйнуудад бүх жилийн турш хасах температур зонхилдог учраас мөсөн бүрдэл бий болдог байна. Сөөгтийн агй, Цагаан дэлийн агуй, Алаг Цахирын Далан тэмээтийн агуй (Баянхонгор Жаргалант), Талын агуйд ийм мөсөн бүрдэл элбэг. Талын агуй нь амнаасаа эхлэн шал нь 0,8 метр зузаан мөсөөр хучигдсан байх ба шороотой мөс, цэвэр мөс үелэн тогтсон байдаг.

-Хүний үйл ажиллагаагаар үүссэн хурдас. Энэ хурдас ихэнхдээ эртний эд өлгийн зүйлс, соёлын давхаргыг төлөөлж байгаа юм. Монгол орны агуй нь хүн төрөлхтний соёл иргэншлийн нэг өлгий, гал голомт төдийгүй Монгол гарлын эртний хүмүүсийн анхны сууц байсан гэдэг нь шинжлэх ухааны судалгаа, баримт материалаар батлагдаж байна. Эртний түүх соёлын гайхамшигт өв болох палеолитын (МЭӨ 40-12 мянган жил) үед хамаарах улаан зосон зураг Ховд аймгийн Манхан сумын Хойд Сэнхэрийн агуйд хадгалагдан үлджээ. Мөн Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын Цагаан агуйн хурдаснаас 700000 жилийн өмнө амьдарч байсан эртний хүмүүсийн бүтээсэн чулуун зэвсэг, отог бууц олсон. Гурван зээрдийн агуй, Даян дээрхийн агуй, Чихэн агуй, Саальтын агуй, Амарсанаагийн агуй нь хүний үйл ажиллагаагаар үүсэн бий болсон хурдас хуримтлалын зузаан үетэй юм.

2.Элэгдэл эвдрэлийн агуй.  Агуй үүсэхэд физик өгөршил шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Температур огцом өөрчлөгдөхөд хурдас чулуулгийн эзэлхүүн даган өөрчлөгдөж, хурдас чулуулаг хагарч бутрах бөгөөд үүнийг температурын өгөршил гэнэ. Чулуулагын ан цаваар орсон ус хөлдөхөд эзэлхүүн нь тэлж чулуулаг хагарахыг хүйтний өгөршил гэнэ. Элэгдлийн агуй чийглэг уур амьсгалтай, гадарга нь хэрчигдсэн, элсэн чулуу тархсан нутагт их үүсчээ. Ус, салхи, халалт хөрөлтийн хам үйлчилгээний дүнд бий болсон агуйнууд манай орны боржин чулуу тархсан газар нутагт маш их тархсан байна. Их газрын чулуу, Бага газрын чулуу, Дулаан хаан, Баянхонгор орчмын агуйнууд бүгд боржин чулуунд үүсэн бий болжээ. Өгөршил эвдрэлийн гаралтай агуйн урт харьцангуй бага, хэдэн арван метрээс үл хэтрэнэ. Манай орны өгөршил эвдрэлийн гаралтай агуйн хамгийн урт нь Агуйтын энгэрийн агуй 32,2 метр урт юм. Элэгдлийн агуйн нэг хэлбэр болох усны нөлөөллөөр үүссэн агуйнууд ихэвчлэн шавар наанги шавранцар бүхий хурдсанд үүсэн бий болдог. Ийм төрлийн агуйнаас хамгийн том урт нь Дундговь аймгийн Өлзийт сумын нутагт байх Хэвтээ босоогийн агуй /102 метр/ юм.

3.Галт уулын гаралтай агуй. Манай оны нутаг дэвсгэрт 500 гаруй унтарсан галт уул бий. Эртний буюу орчин үеийн галт уулын үйл ажиллагаагаар үүссэн агуйнууд манай оронд дайралдаж байна. Галт уулын гаралтай томоохон агуй нь Талын агуй /200 метр/, Нарт, Баяндулааны агуй 54,5 метр (Сүхбаатар Дарьганга), Босгын тогооны агуй 72 метр (Архангай Тариат) юм. Эдгээрийн зарим нь халуун хайлмал лав урсаж байсан хонгил хөндийнөөс, зарим нь лаван дотор хуримтлагдсан агаар, лаван доторхи ихээхэн хэмжээтэй эрдэс чулуулаг хайлан шингэрч алга болсон зэргээс үүссэн байдаг. Түүнчлэн хүрмэн чулуу элэгдэж эвдрэхэд агуй үүсдэг бөгөөд тийм агуй нь Босгын тогооны агуй юм. Галт уулын гаралтай хөндий нилээд урт байх ба хэлбэр өвөрмөц юм. Лав урсаж байсан газар чулуун гэр хэлбэрийн хөндий хонгил доошоо цөмөрч үүссэн ангалууд ч байдаг. Жишээлбэл: Хүрмэн чулуун тавцан цөмрөн нурж үүссэн хонгил бол Шар нохойн там (Архангай Тариат) 7-8 метр гүн, 6-8 метр өргөн юм.

Монгол орны агуйг гарал үүслээр нь дээрхийн байдлаар ангилахын зэрэгцээ хэв шинжээр нь босоо, хэвтээ, хосолмол гэж ангилж болно.

Босоо агуйг босоо хөндийн гүний хэмжээгээр нь 50 метр гүнтэй бол худаг хэлбэрийн, 50-200 метр бол босоо хөндийтэй байгалийн уурхай буюу босоо хөндийн систем, 200 метрээс илүү гүнтэй бол ангал гэж хуваана. Манай оронд цэвэр босоо хэлбэрийн агуй нэн ховор. Одоогоор худаг хэлбэрийн (Хэцүү тээгийн агуй 19,7 метр), босоо хөндийн систем бүхий (Сөөгтийн агуй 72,5 метр) агуй тус тус нэг олдоод байна. Сөөгтийн агуй цилиндр, Хэцүү тээгийн агуй конус хэлбэртэй юм.

Монгол орны ихэнх томоохон агуй нь хэвтээ агуйнууд юм. Хэвтээ агуй нь үргэлж тэгш байдаггүй, агуйг үүсгэж байгаа усны урсгалын чиглэлээр их биш налууг үүсгэсэн нь бий. Эхийн агуй, Их агуй, Бага агуй (Завхан Эрдэнэхайрхан), Агуйт уулын Ловончомбын агуй (Өмнөговь Ханбогд), Газар агуйн буудал (Говь-Алтай Жаргалан) эдгээр нь цөм карстын хэвтээ агуйнууд юм. Карстын хэвтээ агуйг хонгил салаа нь эргэж нийлсэн, хонгил салаа нь эргэж нийлээгүй үргэлжилсэн гэж хоёр төрөлд хуваадаг. Манайд салаанууд нь эргэж гол хонгилтойгоо нийлдэг агуй ганцхан олдоод байна. /Эхийн агуй 137 метр урттай/

Налуу агуйд 15-60 градус хүртэл налуутай агуйнууд хамрагдана. Налуу агуйг дотор нь өгсүүр налуу, уруу налуу гэж 2 ангилна. Цагаан агуй (Баянхонгор Баянлиг 39,1 метр), Сэндэртийн агуй (Баянхонгор Заг 53 метр), Далан тэмээтийн агуй (Баянхонгор Байдраг 36 метр) зэрэг агуйнууд нь өгсүүр налуу агуйнууд юм.

Хэвтээ босоо хосолсон агуйнууд манай оронд элбэг тархсан байдаг. Монгол орны хосолмол агуй нь ихэнхдээ босоо худгаар дамжин хэвтээ агуйд орж байна. Шар ханан, Цагаан дэл, Гурван зээрд, Хэцүү уул, Даян дээрх, Хойд Сэнхэрийн агуй, Цагаан бухын агуй нь ийм хосолмол агуй юм. Жишээ нь Шар ханангийн агуй нь 26,2 метр эгц босоо конус хэлбэрийн худгаар дамжин том танхимд бууна. Эндээс 2 салаалсан хэвтээ агуй залгах бөгөөд нийт урт нь 172,8 метр юм. Агуйн хэвтээ, босоо хэсгүүд насны болон гарал үүслийн хувьд өөр өөр байна.

Агуйн гол хонгил хэсэг - гэдэг нь 1метрээс илүү өргөн, өндөртэй урт нь хэдэн арваас хэдэн зуун метр урттай, агуйн хэвтээ буюу налуу хэсэг юм. Манай оронд шулуун том, урт хонгилтой агуй олон бий. Тухайлбал, Цагаан дэлийн агуй 4 салаа гол хонгилтой, эхний хонгил нь 13,5 метр өргөн, 7 метр өндөртэй, 130 метр урт, хоёрдох хонгил нь 62,5 метр урттай, 3,2 метр өндөртэй, 2,6 метр өргөн юм. Гуравдахь нь 30 метр урт, 7 метр өндөртэй бол дөрөвдэх нь 22,5 метр урт, 17 метр өргөнтэй, 10 метр өндөр. Сэндэртийн агуй 5 метр дундаж өндөртэй, 2 метр өргөнтэй, 48 метр шулуун гол хонгилтой билээ. Бага агуй, Их агуй, Эхийн агуй, Ногоон хуцын агуй, Даяндээрхийн агуй, Ловончомбын агуйн гол хонгил нилээд том юм.

Агуйн хоолой - гэдэг нь агуйн танхим болон доторхи хэсгүүдийг холбож байдаг агуйн хэсэг юм. Манай орны агуйн хоолой нь харьцангуй богино, 20 метрээс бага, өндөр нь 10 метр хүртэл хэмжээтэй байна.

Агуйн танхим – энэ нь агуйн хамгийн их өргөн, өндөртэй хэсэг юм. Энэ хэсэг нь агуйн аль ч хэсгээс аварга том юм. Зарим агуй хэд хэдэн том танхимтай байдаг. Цагаан дэлийн агуй 2 танхимтай байхад Цагаан агуй хоорондоо хүн мөлхөж орж болохуйц хоолойгоор холбогдсон цуварсан 4 танхимтай.

Агуйн худаг – энэ нь агуйн хэсгүүдийг холбож байдаг цилиндр хэлбэрийн босоо буюу налуу хөндий юм. Манай оронд мэдэгдээд байгаа хамгийн том гүн худаг бүхий агуй бол Сөөгтийн агуй юм. Сөөгтийн агуйд 3 метр дундаж диаметртэй, босоо цилиндр худаг 30,5 метр эгц доошоо үргэлжилдэг. Мөн Даяндээрхийн агуйд дээд, доод давхруудыг холбосон 14,5 метр урттай босоо худаг бий.

Агуйн гуурсан хөндий – агуйн дээвэрт үүсдэг энэ босоо хөндий дээшлэх тусам хэмжээ нь нарийсч газрын гадрага руу чиглэсэн байдаг. Манай орны томоохон агуйнуудад ийм гуурсан хөндий нилээд бий. Хамгийн их гуурсан хөндийтэй агуй нь Цагаан дэл, Цагаан агуй юм.

Э.Авирмэд “Монгол орны агуй” номноос

 

Монгол орны төв хүйс цэг

Өвөр Хөшөөт Өвөрхангай аймаг Бүрд сум

Монгол орны өнөөгийн газар нутгийн “Хүйс цэг” нь газар зүйн солбилцлын аргаар олсон ХӨ 46*052, ЗУ103*050-т орших Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын “Өвөр хөшөөтийн булаг” гэдэг газар юм.

Монгол орны төв цэгийн байршлыг газар зүйн ШУ-ны доктор, профессор, Монгол Улсын гавьяат багш Ш.Шагдар 1979 онд анх судлан тодорхойлсон байдаг. Монгол нутгийн төв цэгийн байршилтыг тогтоохдоо дараах дөрвөн аргаар тодорхойлжээ.
1. Газар зүйн солбилцлын арга
2. Тэгш өнцгийн арга
3. Квадратын арга
4. Тойргийн арга.
“Хүйс цэг” нь Өвөр хөшөөтийн булгийн эхэнд ДТД 1730 м өндөрт Өвөрхангай аймгийн төвөөс зүүн хойш 115 км, эртний нийслэл Хархорумаас зүүн урагш 85 км, Монгол Улсын нутгийн зүүн захын цэг Модот хамар уул, баруун захын цэг Мааньт уул хүртэл тус тус 1222 км орчим, хойд захын цэг Монгол шарын даваанаас 670 орчим км, өмнөд захын цэг Орвог гашууны бор толгойгоос 600 гаруй км зайтай. Мөн дэлхийн экватораас хойш 5194 км, хойд туйлаас ургаш 4808 км орчим зайтай оршиж, дэлхийн цагийн 7-р бүсэд хамаардаг.

Тэнгэрийн цэцэг Вансэмбэрүү

Вансэмбэрүү цэцэг нь ихэвчлэн гурван мянган метрээс дээш өндөрт уулын хад асганд хосоороо ургадаг. 15 см-ээс нэг метр хүртэлх өндөр, бүдүүн иштэй, захаараа олон хурц шүдлэгтэй, гонзгойвтор навч нь шилбээ дагасан далавч үүсгэсэн дэлбэгэр том цагаан дэлбээтэй цоморлигийн голдоо балчир хүүхдийн зулай адил зөөлөн бүлээн хүрэн толгойтой цэцэг.

Манай орны Алтай, Хангай, Хөвсгөл, Хэнтийн уулсаар маш ховорхон тархан ургадаг. Энэ ургамалд эр, эм бэлэг хамтдаа байрладаг, хос бэлэгтэй нэг гэрт ургамал. Үрээр үржихдээ муу. Өөр хоорондоо 10-20 метрийн зайтай ургах бөгөөд үүний нууц нь өнөөг хүртэл тайлагдаагүй байна.

Вансэмбэрүүг монголчууд эртнээс тэнгэрийн задын цэцэг хэмээн сүслэн шүтэж ирсэн. Эрж хайсан бүрт эс олдох бөгөөд үзэгдэх хүндээ үзэгдэнэ гэх яриа бий. Атганд багтахгүй бүдүүн ногоон иштэй бөгөөд үндэснээсээ эхлээд ишээ дагаад уртсаж ургасан гонзгойвтор өргөслөг хүрээтэй шүүслэг нойтон навчтай.

Цэцэглэх явц маш удаан. Цэцэглэх хүртлээ 3-5 жил, зарим үед бүр 8 жил хүртэл зарцуулна. Нас, амьдралын эргэлт, үржил нь дэндүү хязгаартай бөгөөд үрээр үржих чадвар маш муу.

Зоргол хайрхан

Төв аймгийн Баян-Өнжүүл сумын Зорголхайрхан уулын өндөр 1668 метр бөгөөд их хайрхантай холбоотой сонирхолтой мэдээллийг дуулгавал:

-Зорголхайрхан уул том, жижиг гурван агуйтай. Хамгийн томыг нь Шижирбаатарын буюу Дансрангийн агуй, баруун талын үргэлжилсэн уулыг Баянгийн хэц, хойд талын уулыг Агуйт гэнэ.

- Халх Монголын нутагт байдаг үзэсгэлэнт сайхан боржин чулуун уулсын нэг нь энэ хангай юм.

-Зорголхайрханы чанх урд тусгайдуу байдаг хадтай толгойг Морин цохио гэнэ. Энэ цохиог нутгийнхан жил бүрийн зуны эхэн сарын шинийн 8-нд тахин бэсрэг наадам хийдэг уламжлалтай. Ялангуяа хурдан морьтой хүмүүс морио авчирч “хийморийг нь сэргээдэг” юм байна.

-Зоргол хайрхан уул нь Улаанбаатар хотоос шууд явбал 150 км Элсэн уулнаас 40 км зайд орших хосгүй чамин тогтоцтой ,монгол хүний шүтэн биширдэг дэндүү сүрлэг,онгон дагшин догшин уул билээ.

-Зорголд хайрханд Рашаантын ам гэж уул,ус мод,ургамал жигдэрсэн үзэсгэлэн төгөлдөр газар байдаг.

-Нутгийнхан нь Зоргол хайрхан уулыг хүзүүгээ нугалаад хэвтэж байгаа согооны хэлбэртэй гэж ярилцдаг. Эрт үед илээ дагуулсан нэг согоо тэр нутагт амьдардаг байжээ. Гэтэл чоно эхийг нь хоол унданд явсан хойгуур нь хулгайлж барьчих гээд байв. Иймд эх согоо нь арга хайж, илээ чулуу болгон үлдээгээд, явж хоол унд олчихоод ирэхдээ дээрээс нь сүүгээ дусаан хуучин хэвд нь оруулж авдаг байжээ. Ингээд айх зүйлгүй амар тайван явах болов. Нэг удаа хон хэрээ дээгүүр нь нисэхдээ илийнх нь дээр сүүдрээ тусгачихжээ. Эх согоо нь ирээд сүүгээ дусаан илээ босгох гэтэл хэрээний сүүдэрт бузартсан тул боссонгүй чулуу хэвээр үлдэв хэмээх домогтой аж.

-Бас нэг домог, эрт урьд цагт хангай говийг дамнасан цасан шуурга болж, хандгай буга, зээр, гөрөөс цөм өмнө зүг туугдан урууджээ. Хамгийн эхэнд явсан бугын сүрэг нэгэн тал дээр зогссон нь Их газрын чулуу болж гэнэ. Дараагийн хэсэг буга зогссон нь Бага газрын чулуу гэнэ.

Хамгийн сүүлд улдаж ядарсан ганц зоргол оцойсхийгээд зогсож хоцорсон нь Зорголхайрхан хайрхан хэмээн нэрийдсэн юм байна.

-Эрт цагт энэ нутагт амьдарч байсан Шижирбаатар гэгч сайн эр хоёр алтан гадасаар зэл татаад гүү барин зусаж байжээ.

Гэтэл нэгэн өдөр гүү сааж байсан хүн хувинтай сүүгээ унаган асгахдаа хайран юм гэж дуу алдсан нь Харийн нуур болон хувирсан гэх домогтой. Зэлний хоёр алтан гадас нь баруун, зүүн хоёр Алтан овоо гэгдэн нуурынхаа зүүхэнтээ болон нуурын баруун талд харгалдаа харагддаг. Энэ нуурыг Ариун нуур, Хайран нуур, Харийн нуур, Хайрын нуур гэх мэтээр янз бүр нэрлэдэг

- 1202 оны намар Чингис хаан, хуурай эцэг Тоорил ханы хамт нэгэн намрыг өнгөрөөж, эцэг хүүгийн ёс барилдаж, андгай тангараг өргөсөн гэж “Монголын нууц товчоо”-нд энэ уулын тухай гардаг.

Алтан Дарь овоо

Дарьганга сумын нутагт Молцог элсний хойд захад ДТД 1356 метр өндөрт орших унтарсан галт уул. Нутгийнхан Алтан овоо, Алтан дарь овоо хэмээн хүндэтгэн нэрлэж, 1700 оноос тахиж шүтэж ирсэн. Харьцангуй өндөр нь 100 метр боловч алч талаасаа их алсаас сүртэй харагддаг сайхан уул.

Сүхбаатар аймаг Дарьганга сум

Хорго уул

Хорго уулыг одоогоос 9 мянга орчим жилийн өмнө дэлбэрч байгаад унтарсан галт уул юм гэдгийг манай газар зүйн эрдэмтэд тогтоожээ. Өөрөөр хэлбэл энэ нь манай орны унтарсан галт уулуудын дотроос хамгийн сүүлд унтарсан галт уул төдийгүй жаахан хэтрүүлбэл уур нь савсаж байгаа “шинэхэн” уул аж.

Хорго уул нь далайн төвшинөөс дээш 2240 метрийн өндөр бөгөөд Хорго уулаас оргилон гарсан халуун хайлмал бодис магма нь газрын уруу даган зүүн тийшээ Суман, Чулуут голын хөндийгөөр зуугаад километр урссан байдаг. Мөн Хорго уулыг 2 удаа дэлбэрсэн гэж ч ярилцдаг. Уулын тогооны амсар нь 50 градус орчим налуу, 100 орчим метр гүнзгий 300-400 метр диаметртэй дугуй хэлбэртэй.

Архангай аймаг Тариат сум

Ширээт цагаан нуур

Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумаас хойшоо 20 гаруй км-т, Их Монгол уулын хаяанд Ширээт цагаан нуур бий. Энд 1636 онд Түшээт хан Гомбодоржын хүү Занабазарыг 5 настай байхад нь Гэгэн цол өргөж, Шар бүс өргөө байгуулсан нь Улаанбаатар хотын суурь тавигджээ.

Бүст нуурын Алтан тэвш уул

Бүст нуур түүний дунд буй Алтан тэвш уулын нэр Шадар ван Чингүнжавтай холботой аж.

Урьд шадар ван Чингүнжав ховдын Цагаан түнгээс гарч орос улсыг зорин манжийн цэргээс зугтаж явахдаа энд хоног тааруулсан байна. Тэгээд өглөө босоход нь анчин гөрөөчнөөс айж үргэсэн ан амьтан нуурын мөсөн дээгүүр сүрэглэн  нуурын дунд буй уул руу айсуй харагджээ.

Шадар ван өөрөө ч зугтан явсан тул айсан үргэсэн бүхнийг орогнуулан авардаг  ачтай, тустай нуур юмаа, хөөрхий хэмээн бишрээд өөдөө харсан сав гэж алтан тэвшээ дунд ууланд нь булж, товчлуур мөнгөн бүсээ нуурын мөсийг цоолж хийсэн гэдэг. Тэр цагаас л уг нуурыг Бүст нуур, дундах уулыг нь Алтан тэвш хэмээн нэрлэх болжээ.

Завхан аймаг Тэлмэн сум

Хүний гараар бүтсэн хиймэл хүрхрээ

Улиастай хотоос зүүн тийш 40 орчим км-т өвөрмөц шийдэлтэй бага оворын УЦС бий. Цахилгаан станцын хиймэл нууранд хуримтлагдсан ус нь хальж Богдын голын нэгэн өндөр хясаан дээрээс унаснаар хүрхрээ болон бууж байгалийн нэгэн үзэсгэлэнг бүрдүүлжээ.

Богдын голын УЦС 2 мегават хүчин чадлаар зундаа Улиастай хотыг эрчим хүчээр хангах бөгөөд анх 1994 онд монгол инженерүүд санаачлан барьж, 2005 онд Германы тусламжаар сайжруулан шинэчилжээ.

Завхан аймаг Алдархаан сум

Заг Бадрагийн хүрэн бэлчир

Монголын түүхтэй хэд хэдэн сэжмээр холбогдох түүхэн газар.

"Монголын нууц товчоо"-ны 159. Тэндээс Чингис хаан, Ван хан хоёр буцаж ирэхэд найманы Хүгсэү сабраг баатар Байдраг голын бэлчирт цэрэг засаж байлдахаар тосч байсан ажээ. Чингис хаан, Ван хан хоёр мөн байлдахаар цэргээ засаж иртэл нэгэнт үдэш болсон тул маргааш байлдъя гэж засацгааж хонов. Гэтэл шөнийн цагаар Ван хан буусан газартаа гал түлж орхиод Хар сүүл голыг өгсөн хөдөлжээ.

Мөн 1686 онд Заг Байдрагийн Хүрэн бэлчирт Халхын ноёдын чуулган хуралдсан. Чуулганы зорилго нь Халхын баруун, зүүн гарын ноёдын хооронд үүсээд байгаа зөрчлийг намжааж эвлэрүүлэхэд чиглэгджээ.

Тус чуулганд Далай ламын элч Галдан хийдийн ширээт гавж, Энх-Амгалан хааны элч эрхэлсэн сайд Арнай, Түшээт хан Чахундорж, Өндөр гэгээн, Сэцэн хан Норов, Засагт хан Шар, Сайн ноёны Шамба засаг, Түшээт ханы дүү Сэдшир бэйл, Засагт ханы төрлийн тайж Саран ахай нарын зэрэг нэр нөлөө бүхий ноёд оролцжээ. Мөн чуулганд Галдан бошгот төлөөний ажиглагчаар оролцуулсан байна.

Баянхонгор аймаг Заг сум

Улиастай хот

1733 онд Зүүнгарын Галданцэрэнгийн цэргээс сэргийлэн “Хязгаар дахиныг тогтоогч зүүн этгээдийн туслагч жанжин”-ы газрыг байгуулсныг Улиастай хотын үүсэл гэж үздэг. Энэ нэрийг товчлог "Улиастайн жанжин"-ны газар хэмээн нэрлэгдэх болжээ.

Улиастай хотыг байгуулахтай зэрэгцэн хятадын худалдаа мөнгө хүүлэгчид Улиастайн маймаачинг бий болгосон. 1860-аад оны сүүлээс хаант Орос улсын худалдааны пүүсүүд байгуулагдаж үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.

Завхан аймаг Улиастай хот

Галуутын хавцал

Баянхонгор аймгийн Галуут сумын нутгийн Олгой нуураас баруун хойд зүгт урсан гарах Олгойн гол 2 км шахам үзэсгэлэнт Галуутын хавцлраар урсан өнгөрдөг. Энэ хавцал Галуут сумын төвөөс баруун тийш 20 хүрэхгүй километрт буй.

Галуутын хавцал нь 100-150 метр гүн эгц цавчим хадан ханатай бөгөөд өргөн нь дунджаар 10 м, хамгийн их нарийссан хэсэгтээ 1м болдог.

Галуутын хавцлын тухай олон домог бий. Тухайлбал: Эрт дээр үед Цогтой гүний хошууны нутагт Олгой нуураас Хаалган ам хүртэл их устай маш том нуур байжээ. Тэр нуурыг Тоть нуур гэж нэрлэдэг аж. Гэтэл ганцхан шөнө хэнгэрэг цан дугаргаж, бүрээ бишгүүр хангинаж, хонь мал майлалдан, хүн амьтан шуугилдаад нэг их нүүдэл яваад өнгөрөх шиг болсон гэдэг. Маргааш өглөө нь харахад Тоть нуур савнаасаа халиад Бумбаны нурууг сэт татаж хойд Цагаан турууны голд нийлсэн байжээ. Ингэж Галуутын хавцал үүсжээ. Тоть нуураас үлдэж хоцорсон хонхор, хотгор газарт тогтсон ус цагийн эрхэнд ширгэж алга болсон бөгөөд зарим устай үлдсэн хэсэг нь Олгой нуур, Олон нуур, Холбоо нууруудыг үүсгэсэн гэдэг.

Бүстийн цэнхэр нуураа санаад байна аа /аяны тэмдэглэл/

Бид Цэнхэрийн халуун рашаанаас энэ жилийнхээ аялалыг эхлүүлэв. Янз бүрийн шалтгаанаас уван цуван халуун рашаан дээр цуглацгаахаар шийдсэн юм.

Цэнхэрийн халуун рашаан Улаанбаатар хотоос 510 орчим км зайтай. Монголдоо халууныхаа үзүүлэлтээр Шаргалжуутын рашааны дараа хоёрт эрэмблэгдэх тус рашаан нь ундарга дээрээ +86С градус халуун гардаг байна. ДТД 1860 метрийн өндөрт шүү дээ.  Монголчууд маань эртнээс л Цэнхэрийн халуун ус хэмээн нэрлэж рашаанд орж, өвчин зовлонгоосоо ангижирч байсан нөмөр нөөлөг ихтэй буян хурсан газар аж. Үнэхээр л рашаан гэдэг утгаараа олон төрлийн эрдэс бодистой биед эерэгээр нөлөөлөх ч халуун рашаанд сууна, тааваараа хэвтэж өнжинө  гэдэг өөрөө таатай, сэтгэл ханамжтай эерэг зүйл аж.  

Халуун рашаандаа Цэнхэр сум талаасаа ирж, бөөгнөрсөн манайхан Цэцэрлэг хотод , Могойтын голоор гарч, Булган уулынхаа чанх өмнөөс  нь шууд очлоо. 30 хүрэхгүй л км юм. Тэндээ сааталгүй Тайхар чулуугаар хальт шүргээд ,Тэрхийн цагаан нуур хүрч хонохоор цаашлан довтолгов. Одоо үед үзэсгэлэнт Цагаан нуур хүрэхэд зам, даваа асуудалгүй сайхан болж  дээ. Би явж Бээжин зогсож байгаа гэсэн эртний үг ул болж, хаана байна, хаана байна тэр нуур гээд л үтэр түргэн амжуулдаг болж.

Нуурынхаа хойд хөвөөнд хоног төөрүүлчихээд  Тарвагатайн нурууны томоохон даваануудын нэг Ороохын даваагаар давж Тойн голын эрэгт өдрийнхөө цайг ууж суухад минь  Хутаг уулаас эх аван боргиотох эл голын эрэгт байсан Арын хүрээний цогчин дуган руу өгсөх 108 шат тодхон харагдана. Далай Чойнхор вангийн хошууны шашин номын төв байсан Тариатын хүрээнээс салбарлан Тарвагатайн нурууныхаа ард байгуулагдсан болохоор,  Арын хүрээ хэмээн ард олон нэрлэдэг байсан энэ хүрээний номын нэр нь Үүрд хөгжүүлэгч сүм гэх ба энэ хүрээнээс одоо сэргээн босгосон жижиг дуган, энэ шат л үлджээ.

Жаргалант сумын төвөөр орж нэг дугуй янзлуулчихаад яарамгүй хөдөлж Идэрийн голын өмнөд эргийг  даган өгсөж, Цэцүүхийн голуудаа гарч Завхан нутгийн Их-Уул сумаар Тосонцэнгэл хүрч өдрийнхөө аялалыг өндөрлүүллээ.  Уг нь Цагаан нуураасаа Солонготоор давж явсан бол зам нь дардан шулуун ч бид амарч, газар үзэж яваа болохоор энэ замыг сонгосон юм.

Олон жилийн өмнө нэг автобустай Увс аймаг руу ялангуяа Өндөрхангай сум руу их явдаг байлаа. Нэг удаа Завханы 4 замын уулзвараас нилээн хойшоо хүн хүргэж өгсөн юм. Газар усных нь нэрийг одоо санахгүй байна. Тэгээд 1905 оны газар хөдлөлтийн ул мөр болсон газрын гав дагаад баруунш замаа хөөж билээ. Хавар жаахан орой цаг дор. Бүст нуурын араар гарч явахдаа “яасан сайхан нуур вэ? Зорьж нэг ирнэ дээ” гээд л бодож явснаас хойш 20 жил өнгөрчээ. Санаж явбал бүтнэ гэж... Сэтгэлдээ гээчихэлгүй эл бодлоо тээж явсаар энэ жил зориуд  Бүст нуурыг  зорин, замдаа яваа минь энэ билээ.

Гэхдээ бас шууд давхиад хүрэхийг бодсонгүй. Нөмрөг сумын Холбоо нуур, Хунт нуур, Улаан нуур, Цэнэгт нуур гээд холбоо олон нууруудын дэргэдүүр аялан  Бүст нууранд хүрэхээр хөдлөв. Нөмрөг суман дээр нэг танкалж аваад, хур бороо дагуулсаар олон нууруудын дэргэдүүр өнгөрч Галуутайн голд тулж ирлээ. Бүст нуурынхаа бараг дэргэд ирлээ л  гэсэн үг. Энд жаахан будлив. Газрын гаваа харангуут л багын дурсамжандаа хөтлөгдөн, голоо хойш гараад, газрын ангархай ил харагдах Буга өндөрийн нуруу руугаа зүтгэлээ, зам муу юмаа. Газрын гавынхаа дэргэдэх зам руугаа нийлж аваад айлаас сайн сураглалаа. “Очих нь очино, гэхдээ нэг их хазгай, эвгүй газар нэг бий. Жаахан тойрох ч нуурынхаа баруун өмнөд хэсгийн уулсыг ороож давхиад, нэг даваад л орно. Зам нь цагаан” гэв. Бид энэ замыг сонгож, буцаж голоо гараад, нуураа ороож хэсэг  давхиад, нээрээ л нэг даваан дээр гараад л нуур маань мэлтэс гээд гараад ирэв. Юутай сайхан... Баруун өмнөд үзүүрээс нь очсон бид, нуураа тойрч, ой дундуур хоёр ч даваа давж, модныхоо зүүн үзүүрт газар сонгон буудаллан, хоёр  өдөр амарч тухлахаар төхөөрлөө. Одоо ингээд эргээд  дурсахад үзэсгэлэнт нуурын хөвөөнд тааваараа амарч, сэлж шумбан, дуулж хуурдаж өнгөрөөсөн энэ хоёр өдөр сэтгэлд таатай, сайхан мэдрэмж төрүүлнэ.

Бүст нуур нь 22 ам км талбай эзлэн орших ба өмнүүрээ модтой уулсаар хүрээлэгдсэн дундаа том арлан уултай, усны шувууд чуулсан, байгалийн үзэмж бүрдсэн газар юм. Төв замаасаа алс зайдуу болохоор онгон дагшин байдлаа хадгалан үлджээ. Нуурын хойгуур 1905 оны аймшигт газар хөдлөлт болсны илрэл газрын хагарал дайран өнгөрнө. Тэр цагт газар хөдлөлтөнд өртсөн хүн, малын дуу, газрын дор хэдэн өдөр тасралтгүй шуугилдаж байсан гэдэг. Бүст нуурын дундах уулыг Алтан тэвш гэх нь шадар ван Чингүнжавтай холбоотой. Шадар ван Цагаан түнгээс гараад Орос орныг зорин, манж нараас зугтан явахдаа эл нууранд хоног тааруулсан гэдэг. Өглөө нь айсан үргэсэн амьтад нуурын мөсөн дээгүүр дундах уулыг чиглэн сүрэглэн давхиж байхыг харсан шадар ван “айсан үргэсэн амьтдыг орогнуулдаг, ачтай буянтай уул юм” гээд дунд ууланд нь өөдөө харсан сав гээд алтан тэвшээ булуулж, харин нуурын мөсийг цоолж, товчлуур мөнгөн бүсээ өргөжээ. Энэ үеэс Бүгсэнхэн газар нь Бүстийн дунд уулаа гээд дуу ч хүртэл гарч. Ийм л сайхан үүх түүхтэй үзэсгэлэнтэй сайхан нуурын хөвөөнд  дурсамжаа сэдрээн, саатан амрав.

Жаргалтай хоёр өдөр маань дуусч, ачаалж аваад, нуураа зүүн талаар нь ороож, газрын гаваа дагаж, Жарантайн голынхоо хойд биеэр зүүнш чиглэн хэсэг яваад, газрын хагарлаа хөндлөн гарч, чанх хойшоо давхисаар Могойн голоо гарах үед цаг агаарт зааж байсан бороо ч орж эхэллээ. Гэхдээ энэ түр зуурынх байх ёстой. Бороон дундуур шуугиулсаар Тэсийн голын гүүр хүрэхэд бороо ч ард хоцорч, тэнгэр гийж, нар наашлав. Цэцэрлэг сумын дэргэд шахуу Тэсийн голын хөвөөнд хальт  цай ууж аваад цаашлан яаравчлан хөдлөв.

Өмнөөс умрыг чиглэн ингэж хурдлан яваа нь  Дэдэн Түмбэн уулын өмнөд биед буй Ус хийсдэгийн хүрхрээ гэж сонин содон нэртэй Монголынхоо нэгэн өвөрмөц газрыг зорьж яваа минь энэ. Сумын төвөөр орон, газраа сайн заалгаж аваад, Зуун модны гол хүртэл асуудалгүй сайхан давхиад хүрчихлээ. Голоо гараад, дагаад дээшээ өгсөв. Сайн заалгасан ч, салах газраа өнгөрч, өгссөөр Хул азаргын нурууны Хаснэгтийн даваан дээр гараад ирлээ. Даваан дээр үнэхээр сайхан, хэлэх үггүй гайхалтай сайхан.  Алсад  өвгөдийн минь эзэн сууж байсан Тува нутаг харагдана. Хэсэг байгалийг биширч,  идээ цагаагаа өргөлөө. Буцах ёстой тул буцлаа. Тэрнээс бус энэ даваан дээр алсыг дурандаад л суугаад баймаар үзэсгэлэнтэй юм.

Даваанаасаа бууж, салах байсан байх гэж таамаглаж байсан голын цаана, тэртээд  харагдах өвөлжөөнийхөө доохноос дахин сум руу утсаар ярьж, лавшруулан сайн заалгаж аваад, Зуун модныхоо голыг гарч, өвөлжөөний өмнүүр шахан өнгөрч, Дэдэн Түмбэн уул руугаа лавшран оров. Энэ хэсгийн зам бол тун бэрх, намаг устай, том том чулуутай. Явж байгаад зам арай гайгүй болох ч ховил, ирмэг ихтэй. Явахад төвөгтэй ч  машинаа аажим мөлхүүлсээр тултал явуулаад, алхалтаа эхлүүллээ. 3 орчим км голцуу өгсөж явсаар хүрхрээндээ хүрч байна. Хүрхрээ хүртэл чардайн алхах ч, холоос түүнийг хараад ядарснаа умартан, нэг л мэдэхэд дэргэд нь хүрчихсэн зогсож байж билээ.  6-р сарын эхээр бороо ус  багатай үе тул хүрхрээний ус нь бага байсан ч мөс цас нь хайлаагүй үзэсгэлэнтэй, бахдам сайхан харагдах аж. Бэрхийг туулж зорьж очсон доо харамсахааргүй, хожим хойно дурсгалтай сайхан аялал бол энэ оройн аялал байсан. Цаг оройтсон ч энэ өдрийнхөө ажлыг амжуулсан бид Цэцэрлэг сумын төвд буудлын эгчийн “нутгийн бид ч очиж амжихгүй юм даа” гэсэн үгийг сонссон шигээ бахдалтайгаар өнгөрүүлсэн өдрийнхөө сайхныг хуучилж, урамтайгаар амарч тухлахаар бужигналдлаа.

Маргааш эртлэн Цэцэрлэг сумаас Мөрөн хотыг чиглэн гарч, төв замаасаа бага зэрэг өмнүүр даялан давхиж, үд гэхэд  Тунамал нуурын хөвөөнөө цай уун сууж байв. Эндээсээ Цагаан-Уул сумын өмнүүр, түүний барааг харан өнгөрч, Хөх Хөтөлийн даваанаас Дэлгэр мөрөнтэй нийлэн, түүнийг даган шуугиулсаар, Улаан богочийн даваа уруудан Бүрэнтогтох сумаас  их мөрний уужим хөндий рүү орж, уралдан давхиулсаар Мөрөн хотод ирж алжаал юугаа тайлав.

Мөрөн хотоос Эрчимийн нурууг Цагаан Бургастайн даваагаар давж, Төмөрбулаг сум хүрч Бүгсэйн голын эрэгт отоглосон нь Олон голын бэлчир гэх Сэлэнгэ мөрний эхийг зорьж яваа минь билээ. Төмөрбулаг сумаас Олон голын бэлчир холгүй ч өглөө эрт очино гээд “Таван гол” жуулчны баазад захиалга өгчихсөн, мөн Мөрөн хотоос  яарамгүй гарсан тул замдаа хоног төөрүүлэхээр шийдсэн юм.

Олон голын бэлчир бас Таван голын бэлчир ч гэх ус ундарганы эх болсон энэ газарт Бүгсэйн гол Дэлгэр мөрөнд цутгана. Чулуутын гол Идэрийн голд  нийлнэ. Дэлгэр мөрөн, Идэрийн гол хоёр Бүгсэйн нурууны зүүн бие дор усаа тунаруулан бөөгнөрүүлж, Сэлэнгэ мөрний эх болж Байгаль далай тийш хөврөнө. Монгол орны усан сүлжээний гол цөм нь болсон Сэлэнгэ мөрөн ДТД 1145 метрээс эх аван урсдаг байх нь. Энэ хавьдаа ганц буй жуулчны бааз нь хоол унд, үйлчилгээ сайтай, тун дажгүй газар биднийг угтаж авлаа. Дэлгэр мөрний хамгийн гүнзгий цэг (15 м) Буур хаднаас Сэлэнгэ мөрний эх Дэлгэр мөрөн, Идэрийн голын өнгө ялгаран нийлж байгаа хэсэг хүртэл 10 гаруй км завиар аялуулна. Мөн бяцхан тохойд сургалт явуулж байгаад каяк завиар зугаацуулна. Хэд хоногоор бол өөр олон сайхан аялалын боломжууд байна. Бид ч боломж бүрийг л ашиглаж байлаа.

Хоёр ч өдрийг уул хад, ус мөрнөөр аялаж, зугаацаж  өнгөрөөсөн бид ээжийн минь нэртэй ижил нэртэй Сэлэнгэ мөрний эхээс нутгийн зүг хөлгийн жолоог эргүүллээ. Энэ удаа буцахдаа олон удаагийн аялалаас дандаа сугарч үлддэг,  Эг тарвагатайн бэлчрийг  заавал үзнэ гэсэн төлөвлөгөөтэй замаа хөөсөн юм. 

Намнангийн нурууны арын Хужиртын даваа уруудаад л төв замаасаа салж, умрыг зорин Тээлийн голоо гармаар гаран, Уст нуурынхаа зүүн биеэр Айрхан нуураа чиглэн давхисаар, нуурынхаа араар тойрон, Хонгор багаа зүүн гар талдаа үлдээн давхисаар Эгийн голын гүүрэнд  тулав. Гүүрээ дөнгөж гараад, Тэшиг сум руу хүрэх төв замаа орхин,  баруун гараа барин салж, цаашлан үзэсгэлэнтэй нуга хөндий, даваа гүвээг туулсаар Харлангийн гол хүрнэ. Харлангийн голоо гарчТөмөрөнгийн гол хүрнэ. Эндээс  голоо даган уруудан Тарвагатайн гол хүрч болох ч зам муутай гэж сонсоод, Хужирт багийн замаар хөдлөн, эхний дөрөлж дөнгөж даваад л баруун талаа барин уулаа ороох маягтай урагшлав. Энэ хавь бол суурин иргэншилтэй нутаг аятай тариалангийн жижиг талбайнуудыг гамгүй хашаалж хороолжээ. Тэдгээрийг сүлжиж давхина гэдэг асуудалтай юм билээ. Эсвэл мухардана эсвэл поле-н дундуур сэгсчүүлнэ. Гэхдээ л явсаар байгаад Төмөрөнгийн голоо дахин гарч Тарвагатайн гол Эгийн голд нийлэх бэлчирт тулж очив. Үнэхээр сайхан газар.

Майхан саваа буулгаж төвхнөж авав. Хүүхдүүд саяхан үерлээд ус нь татарч буй Тарвагатайн голд тоглож, шуугих нь нэн таатай байгаа бололтой. Тарвагатайн гол хүүхдүүд тоглоход яг таарна, Эгийн гол харин ус ихтэй, хүүхдүүд тоглоход тохиромжгүй ч хараа булаан хажууд  дөлгөөхөн урсана.  Энд ялаа шумуул ихтэй юм. Аргагүй байх, энэ их өвс ногоонд гэртээ байгаа амьтдыг бид ад үзээд яахав дээ. Аргал түүж отогоо тойруулан зуллаа. Аргалын утаа үнэртсэн, аглаг зэлүүд энэ газар амар амгаланг л мэдэрнэ. Үүнээс илүү жаргал гэж юу байх вэ дээ?  

Энэ тансаг газар бас л хоёр өдрийг өнгөрөөгөөд байгалийн сайхныг бишрэн шагшсаар, Булган аймгийн хамгийн том нуур болох Харгалын хөвөөгөөр Тэшиг сумын төв орж аялалынхаа сүүлчийн цэгийг хатгаж, ачаа бараагаа хуваан цэгцэллээ. Тэшиг сумаас Айрхан нуураар төв зам хүрэхэд ердөө 100 хүрэхгүй км, тэгээд шинэ замтай нийлж аваад, Булган-Эрдэнэт-Улаанбаатар гээд л хот руугаа ширүүхэн гишгээд л орчихно. Зам харгуй сайхан болж, хол нь ойр болж, улс орон аажим боловч урагшилж л байна.

Дэдэн Түмбэн уул
Ус хийсдэгийн хүрхрээ
Хөвсгөл аймаг Цэцэрлэг сум