Монгол цаг тоолол

Луу цаг - нар мандах 7.40-9.40

Могой цаг - нар хөөрөх 9.40-11.40

Морь цаг - үд дунд 11.40-13.40

Хонь цаг - үд хэвийх 13.40-15.40

Бич цаг - нар гудайх 15.40-17.40

Тахиа цаг - нар жаргах 17.40-19.40

Нохой цаг - үдшийн бүрий 19.40-21.40

Гахай цаг - одод түгэх 21.40-23.40

Хулгана цаг - шөнө дунд 23.40-01.40

Үхэр цаг - шөнө дунд хэлбийх 01.40-03.40

Бар цаг - үүр тэмдэгрэх 03.40-05.40

Туулай цаг - үүр цайх 05.40-07.40

Монголчуудын тамганы түүхэн уламжлал, хэрэглээ

Монгол тамгад бол эртний өвөг дээдсийн эрхэлж ирсэн аж ахуй, зан ааль, зан үйл, шүтлэг мөргөл, үсэг бичиг, эрдэм ухааны нээлт, шинэ сэргэг санаа тэргүүтнийг тусган илтгэсэн гайхамшигт соёл юм. (С.Дулам “Монгол билгэдэл зүй”) Монгол нүүдэлчдийн соёлын нэгээхэн хэсэг болох тамга тэмдгийн хэрэглээ нь хүн төрөлхтөн үүссэн цагаас эхлээд овог аймаг, улс гүрэн, ард түмний ахуйн хэрэглээгээр дамжин өнөөг хүртэл хөгжин хувьсаж ирсэн асар баялаг түүхтэй. Тамганы дүрсний хэрэглээг түүх археологи, угсаатны зүй, соёл урлагийн талаас нь олон зүйлд хуваан харж болох томоохон сан бий болсон байна. Үүнд: овгийн тамга, хаадын тамга, төрийн тамга, малын тамга, хад чулуун дээр дүрслэн үлдээсэн тамга, эд эдлэлийн тамга, хувийн тамга буюу зураач урчуудын гарын дардас болно.

Тамга тэмдэг нь хүн төмөрлөг багаж эдлэлтэй болсон цагаас үүссэн хэмээн эрдэмтэд үздэг. МЭӨ 2000 илүү жилийн өмнө эртний улсын үед малдаа им тамга дарж байсан. Адгуусан амьтан гаршуулах, гэршүүлэх, малжих аж төрөл дэлгэрэхийн хамт им тамганы тоо олширч, адгуусанд улайтган хайрах тамга үзэгдэж эхэлсэн бололтой.

Дэлхийн олон угсаатан ард түмний овгийн түүхээс үзэхэд тэдний харилцан холбогдох харь элэгтэн, халуун садангаа ялган мэдэх олон бэлгэ тэмдэгтэй байжээ. Жишээлбэл молголчууд уг ураг, удам гарал, овог ястан, махан төрөл, ясан төрөл, гарвал, төрвөл гэж ялган үзэх ёсон эрт тогтжээ. Монголчуудын өвөг дээдэс наад зах нь Хүннү улсын үеэс овог хэрэглэж байсныг судлаачид тэмдэглэсэн. Овгийн сүлд, овгийн шүтлэг, цэрэг буюу цэрэв мод /хэц мод/, овгийн тулалдааны хашгираа /үг/ тус тусдаа байжээ. Өнөөгийн монгол үндэстэний адууны тамганаас ч эртний монголчуудын соёлын шинж улбааг тодорхойлж болно. Нэг үгээр хэлбэл монголчуудын тамгаар дамжсан соёл тасралтгүй үлджээ. Үүнийг бид одоогийн монгол нутагт байгаа археологийн олдворуудаас тодорхой хар ж болно. Тухайлбал, Хэнтий аймгийн Батширээт сумын нутаг Рашаан хаднаа сийлбэрлэн үлдээсэн асар баян тамга дүрсээс гадна түүний хавь газрын хаднаа баавгайн мөр байдгийг судлаачид олж, баавгай эрхэмлэн шүтэж байх /магадгүй дээд палеолитын үед Рашаан хаданд сийлсэн арслан заан, савагт хирс, үхэртэй/ үетэй холбогдож болох юм гэсэн санал дэвшүүлсэн байдаг.

Хүн төрөлхтний овог аймгийн шинжээч судлаачид овгийн им тамга хүний хүй элгэний үед /сүрэглэн явах/ байгаагүй, эхийн эрхт ёсон үүсэхийн хамт овгийн тэмдэг мэтийн анхны тамганы үүсвэр үзэгдсэн гэж үздэг. Им тамгийг анх овгийн нийтээр хэрэглэх хөдөлмөрийн багаж, сав суулгад таних тэмдэг болгож хэрэглэж байсан.

Хаднаа дүрслэгдсэн хүрлийн үеийн тамга тэмдгийг ерөнхийд нь овог аймгийн, туурай /мөр/ тамга хэмээн ялган үздэг. Эртний хүн ан агнуур эрхлэн амь зууж байсан чулуун зэвсгийн үеэс хүмүүсийн амьдрал ахуйд ан амьтны мөр чухал мэдээллийг өгч, мөрийг таньж мэдэн ашиглаж, ашиг тусыг нь хүртэж байсан нь улмаар мөрийг эрхэмлэн хүндэтгэж түүнд тодорхой утга санаа оруулж хад цохионоо дүрсэлсэн байдаг. Овгийн байгууллын хөгжлийн явцад эртний тамга үүсэхэд зарим амьтны мөр дүрсийг тамга болгон ашиглаж улмаар баяжуулан шинэ дүрс, шинэ тамга сэдэн үүсгэж байжээ. Овгууд шинээр салбарлах тутам овгийн хуучин үндсэн тамганы дүрсэд нэмэлт зүүлт хийж үүсгэмэл тамга нэмэгдэхийн хамт шинэ үндсэн тамга ч гаргаж овгийн нийт тамга олширч, олон овгийн их хуралдай цуглаанд ирэгсэд тэр цагийн нэртэй сүртэй хад цохионд овгийн тамгаа сийлж үлдээх, ус бэлчээр эзэмших эрхээ бататган мөн хаданд сийлэх явдал байсан нь одоо хүртэл нүүдэлчин монголчуудын мал маллах арга ухаан, ахуй соёлоор дамжин хөгжиж ирсэн уламжлалтай.

Альч угсаатанд тамга хэрэглэх, өвлөх, үүсгэх, нэмж олшруулах ёсон байжээ. Тамга өвлөх явдал монголчуудын дунд мал аж ахуй эрхлэх үеэс эхлэн хөгжиж, овог аймгаар нүүдэллэх ёс задарч айл хотлоор нүүх болсноос хойш улам ч хөгжсөн гэж үздэг.

19-р зууны сүүл үеэс Монголд адууны тамга харьцангуй өргөн хэрэглэгдэж эхэлжээ. Энэ нь жасын мал өсч мөн чинээлэг хүмүүс олширсноор хувийн малдаа уламжлалт тамга дүрсээ буюу шинэ үүсмэл тамга сонгон хэрэглэх болсонтой холбоотой. Тухайлбал, Сэцэн хааны сүрэгт дарах тамгыг Билэгхүүн тэмдэг гэж нэрлээд мөн аймаг хошуу жасын мал сүргийн тамгыг гар тэмдэг гэж хэмээн энэ аймгийн 24 хошууны засаг ноёд өөрсдийн сүрэгт дарах тэмдгийг тусгай дэвтэрт хөтлөн үе уламжлуулан хэрэглэж байжээ. Жирийн малчин ардын адуу мал нь зөвшөөрөх хэмжээний тоо толгойд хүрвэл хошуу ноёноосоо тамга им хэрэглэх эрх гуйна. Ноёноосоо тамга аваагүй айл гар тэмдэг мэт эгэл дүрс хэрэглэнэ. Ардын хувьсгал ялахаас өмнө малчин ардууд өөрсдийн дураар тамга сонгох, хийх эрхийг цаазлан хориглож байжээ. Харин адуу 1000 хүрвэл урт хөлийн мал 1000 хүрлээ, адуунд тавих тэмдэг хайрлана уу гэж хошуу ноёндоо айлтгал өргөн гуйж, өргөл барьц барьсны дараа зөвшөөрөл авдаг байжээ. Тухайлбал, Ноён Номун ханы нэг хувраг Дангаад хувийн малд хайрлах тэмдэг гуйсанд загасан нүд гэдэг тэмдэг хайрласан гэж сурвалжид үлджээ.

П.Гантуяа “Адууны тамганы дүрсийн судалгаа, ангилал” номноос

Хар булган дах

Лян улсын түүхэн мэдээгээр 515 онд Жужанчууд Вэй улсад элч илгээн хар булган дах барьжээ. 520 онд өөрсдийн бүтээгдхүүн бүхий алба барьсан элчийг дахин илгээсэн байна. Яваандаа Жужанчууд жилд хоёр удаа зун цагаар Тоба Вэй улсад элч илгээж хар булган дах мэтийн ангийн үнэт үслэг эдлэл бүхий бэлэг барьдаг болжээ.

Хар булган дахаар алба барьсан тохиолдол үүнээс өмнө хэд хэдэн удаа давтагдсан байна. Тухайлбал, Жужаны Ижин хаан 477 онд, Богд хаан 508 онд захидлын хамт тус тус хар булган дах барьж байсан байдаг. Жужанчууд ийнхүү удаа дараа хар булган дах барьж байсан нь нутгийн гаралтай бүтээгдхүүнд ихээхэн хүндтэй байр эзлэхийн дээр үнэ цэнэтэй байсныг дам харуулна.

Энэхүү хар булган дах нь Жужанчуудаас эхлэн Монголчуудын төр ёсны уламжлал болон гадаад харилцааны чухал хэрэгсэл болон төлөвшиж тогтсон нь хожим Түмэжин, ван хан Тоорил нарын харилцаагаар илэрч харагддаг.

“Монголын эртний түүх” ном, гутгаар дэвтэр “Жужан”

Монгол айлд заавал байх ёстой зүйлс:

-“Монголын нууц товчоо” бас төрийн сүлд, соёмбо, туг далбаа

-Морин  хуур

-Төрсөн нутаг усных нь шороо, чулуу

-Улаан давс. Энэ нь гадны хэл амнаас сэргийлдэг

-Тулга. Айл гэрийн гал голомтын билгэдэл

-Хурганы  арьс. Айл гэрийн буян заяаг дуудна

-Дээлийн торго. Энэ нь буян хишиг арвижихийн билгэдэл

-Эмээл хазаар, ногт. Аль болох нүдэнд харагдахуйц ил байрлуулна. Монгол эр хүний хийморь сүлдийг өргөнө.

-Уран шувууны үүр. Нялх хүүхэдтэй айлд сайн

-Дээжний цөгц. Цай сүү өргөх дээжний цөгц нь байнга дүүрэн байх хэрэгтэй.  

-Шагай. Гэрт эв нэгдэл, найр наадам, дуу наргиан цалгиж байхыг билгэднэ.

Мөн оршуулга хурим найранд очихдоо 3 шагай өвөртөлж явах нь их сайн. Буцахдаа хүнд мэдэгдэхгүй хаях нь мууг шингээн хаяж буй хэрэг.

-Буян хишгийн авдар. Авдар бол том жижигтэй биш буян даллага хураахдаа...

Цагаан сар хүндэтгэл билэгдлийн баяр

Хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэн бол өвөг дээдсээс уламжлагдан олон зууны турш тэмдэглэсээр ирсэн монгол түмний хүндэтгэл билгэдлийн  их баяр. Энэ баярт хүндэтгэлийн идээ ундаа бэлтгэн ахмад буурлууддаа хүндэтгэл үзүүлэх, ах дүү төрөл төрөгсөдтэйгээ танилцан мэдэлцэх манай ардын сайхан ёс бий.

Цагаан сарын битүүлгийг шинийн нэгний урьд орой ёсолдог бөгөөд цагаалгын ёслолыг өглөө ургах нарнаар туулай цагт эхлэн үйлддэг. Шинийн нэгний идээний үндсэн хэсэг нь давхарлан өрсөн цагаан идээ эсвэл хавсай, ул боов байдаг.

Монголчууд тавгийн цагаан идээ, ул боовыг сондгой тоогоор давхарлан өрөх ба аав ээж, ах нар нь энх тунх бол тавгийн идээ нь гурав буюу тав байж болдог. Эцгийнх нь долоон давхар идээ засна. Төрийн шинж чанартай ёслолын тавгийн идээг голчлон есөн давхар засдаг уламжлалтай. Тавгаа өрөм, ааруул, шар, цагаан тос зэрэг цагаан идээгээр чимэх ёстой.

Цагаалах үеэр эвтэй найртай явахын бэлгэдэл болгож хөөрөг зөрүүлж тамхилах бөгөөд харин хөөрөг харшуулж солилцохыг цээрлэхийн хамт толгойг нь дарж болохгүй.  

Өндөр настай, нутаг орондоо хүндтэй хүмүүстэй хадаг барьж золгодог ёс бий. Ингэхдээ хадагны амыг золгох хүн тийш харуулж хоёр гардан барьсаар золгож буй хүнийхээ хоёр гар дээр хадгаа эрхий хуруунд нь тулгаж алганд нь багтааж тавьсны дараа золгоно. Хадаг тавьж байхдаа мэнд мэдэж болохгүй. Харин хадгаа тавьчихаад золгохдоо мэндийг нь асууна.

Цагаан сараар хэн боловч ёс горим зөрчих, ах захыг эс хүндэтгэх, агсам согтуу тавих, хэрүүл шуугиан гаргах, бие биедээ бардамнан баярхах, үрлэг зарлагыг хэтрүүлэх бүдүүлэг үг хэлэхийг хатуу цээрлэх ба энх амгалан, эв найрыг эрхэмлэн билэгддэг сайхан заншилтай.

Монголчуудын цагаан сараар цээрлэх зүйлс:

Yйл үртэс хийх, ялангуяа хуучин юм оёж шидэх

Усанд явбал нагац нарт цөвтэй гэх

Эд мал зээлээр єгвєл гарзын үүд нээгдэнэ хэмээнэ

Шинийн нэгэнд айлд хоновол тэр жилдээ гэртээ тогтохгүйн ёр

Сар шинээр уйлах, хэрэлдэх, ширүүн үг хэлбэл тэр жилдээ хэл ам, хэрүүл зовлон тасрахгvй

Шинийн нэгэнд үнс хогоо гаргах, зочны өөдөөс бие засахаар явах зохисгүй

Өдөр хэвтэх, унтахыг цээрлэдэг. Өвчтэй хvн боловч ёс билэгийг бодож орноос босон сууж, бүсээ бүсэлж золгоно.

Шинийн долоонд айл хэсэх, гадагш зочлохыг

Агсам согтуу тавьж хөлчүүрхэх, шинэ сарын шүүс, идээ будаанд эзний зөвшөөрөлгүй хүрч самардах

Билэг дэмбэрэлгүй үгс хэлэх, ан гөрөө хийж амьтны амь тасалваас үхэл хагацал нүүрлэнэ.

Эхнэр нөхөр хоорондоо золговоос хагацаж сална.

Биедээ мэс авч явахыг цэрлэнэ үл дагаваас дайн дажины нигууртай.