Жанжин Д.Сүхбаатарын Хиагтын хятададуудад өгсөн тулган шаардах бичиг.

 

Монгол Ардын журамт цэргийг бүгд ерөнхийлөн захирах жанжин Сүхбаатарын бичиг

Монголын Хиагт хотноо бүхий хятад цэргийн захиралд мэдтүгэй хэмээн цаг болзуулан явуулах учир, манай Монгол ардын журамт цэрэг Хиагт хотыг шууд дайран орж эзлэхээр завдан буй учир, зүй нь олон амьтны амийг энэрэн хайрлаж, хүнийг өршөөх ёс, бас боомт газар байлдвал эрхбиш будлиан гарах болзошгүй тул энэ бичгийг авсан даруй танай харъяат цэргийн зэвсэгийг цөм хурааж, Монголын Хиагт хотын хамт бидэнд тушаавал зохино. Хэрвээ ийнхүү сайнаар зөвшөөрөн хүлээвэл танай хятадын харъяат нарын амийг батлан хамгаалж, уул орон нутагт буцааж болно. Хариуг бичиг уламжлан хүргэсэн хүнээр даруй ирүүлнэ үү. Хэрвээ манай энэ бичигт хариу өгөхгүй буюу эс хүлээх болбол манай Монгол цэрэг шууд байлдахаас өөргүй. Үүнд хамаг сүйтгэсэн зэрэг аливаа буруу явдлыг танай газар цөм хүлээвэл зохино. Үүний тул мэдтүгэй хэмээн Монгол ардын журамт цэргийг бүгд ерөнхийлэн захирах жанжин Сүхбаатар ёслов.

Олноо өргөгдсөний арван нэгдүгээр он

Хоёр сарын шинийн есөн.

Монгол улсын анхны ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Намнансүрэнгийн бага ба идэр нас

Хүн болох багаасаа хүлэг болох унаганаасаа гэж үг байдаг. Намнансүрэн бүр бага наснаасаа ялдам зөөлөн ааш авиртай, орчин тойрныхондоо туйлын дотно нэгэн байжээ. Наад зах нь л өөрт нь ойртож хавьтсан хүүхэд багачуудтай хэнийг ч ялгарвалан үзэхгүйгээр ярилцан, хамт наадаж, шагай зэндмэн зэргээр тоглох дуртай, морь унаж өргөн тал нутаг, нуур цөөрөм, гол усаар явах нэн таалалтай байсан нь бусад тайж нарын хүүхдүүдээс эрс ялгаатай. Тэр нь нутаг усныхаа олонд гойд таашаагдаж байсан гэдэг. Энэ хүү ойр хавийн бусад хүүхдүүдтэй нийлэн Их мод гэдэг газрын ам, уулын бэлээр ярайж харагддаг Өгөдэй хааны харуулын байр гэх хэдэн арван дөрвөлжин хонхоруудыг дамжин гүйж, нуугдан тоглох нь тэдний хиа нарт сонин содон харагддаг байлаа.

Намнансүрэн бага наснаасаа аливааг сонор сэргэлэнээр харж, хүлээн авах гоц гойд ухаантай, номонд дуртай, оюуны тэнхээ сайтай хүүхэд байсан. Аль ч хүүхэд багадаа сэргэлэн байдаг боловч Намнансүрэн балчир шахам байхаасаа дуулж мэдсэнээ лавшруулан, гүнзгийрүүлж мэдэх гэж юм асууж шалгаагаад салдаггүй байжээ.

Хошой чин ван Төгс-Очир энэ аги хүүгээ 6-7 настай байхад нь тухайн үедээ өндөр боловсрол бүхий тэргүүний үзэл санаатай хошуу түшмэд Чимэддорждоной, Шийлэг нартай багш шавийн барилдлага бариулан эрдэм номд сургахыг даатган өгчээ. Тэр багш нар нь Намнансүрэнд монгол, манж хэл бичиг, хууль зүй, түүх шаштир, төрийн бодлого заан, ном судар уншуулдаг байв. Бас Да лам Буянцог агид төвд хэл, бурхны ном заадаг байсан гэх мэдээ бий. Ялангуяа хожим бэйсийн зэрэг хүртсэн, шинэ Монгол улсын Цэргийн яаманд дэд сайдын алба хашиж байсан Чимэддорждоной нь ном заахын зэрэгцээ Намнансүрэнг дагуулан урт богино аялал хийж, хангай говь хосолсон төрөлх нутгаараа явуулан хонь мал хяргах, эсгий хийх, худаг ус татах зэрэг аж төрөхийн явдал, манжийн эрүү шүүлт явуулж байгаа байдал, хятад худалдаачдын мөлжлөг, монголын мал сүргийг хэдэн түмээр нь хямд аваад өмнө зүг тууж байгаа зэргийг биеэр үзүүлж, харуулдаг байсан аж. Тэд Ширээт Улааны нуруу, Төвхөн хийд, Найман нуур, Хоргой хүрэм, Хангайн цагаан чулуу, Ар Хятруун урагшлаад Гардийн хад, Адуун чулууны нуруу, Арц Богдын хяр зэрэг үзэсгэлэн төгөлдөр газруудаар аялаж байсан байна.

Намнансүрэн өөрийнхөө дэргэд байгаа хүмүүсийн овог нэр, нутагладаг газар, орон нутаг нь байдаг хүмүүс, мал хөрөнгө бусад байдлыг нь хаанаас олж мэдсэн юм гэмээр анддаггүй байж. Тэрээр ямар ч хүнтэй нэг уулзаад л түүнийг хожим шууд таньдаг, малын зүсийг ч бас гярхай сайн мэддэг нэгэн байв. Намнансүрэнгийн эцэг нь “Догшин цоохор ноён” гэж нэрд гарсан ширүүн зантай, яльгүй жаахан эндэгдэл гаргасан хүнийг заавал чанга ширүүнээр баалж байдаг ноён байжээ. Түүнийг нас барахад хүү Намнансүрэн 1897 онд зэрэг залган ор суусан бөгөөд нэн зөөлөн зан авиртай, маш энгийн байдалтай, бусдыг дээр доор гэж ялган үздэггүй энэ хүнийг хошуу засаг, аймгийн тэргүүн болоход бүх нийтээр таалалтай сайнаар угтан авч, гүнээ хүндлэн “Ягаан ноён” гэж авгайлдаг болжээ. Намнансүрэн үнэхээр гэрэлтэй ягаан царайтай, үзэсгэлэн төгөлдөр ноён байжээ.

Намнансүрэн эрдэм ном сурах гэж өөрөө үнэхээр их улайрдаг, ноёны зэрэг залгасан хойноо ч багш нараа бараалхуулан ном заалгаад, орой бүр урдаа судар бичиг дэлгэн үзэж, шөнө орой болтол заримдаа үүр гэгээртэл цай халаалгаж зооглоод суудаг, харин өглөө нар хананы толгой руу буутал хэвтэж нойрсдог байв. Тэрээр өрөм, цагаан идээнд гойд таалалтай, зөөлхөн бүрсэн тараг, зун намарт сэнгинэтэл эссэн айраг зооглох дуртай, өдөрт чанасан мах сүүтэй цайнд хийлгэн өмнөө тавиулж, яаралгүй зооглох таалалтай. Энэ засаг ноёных “бор” өргөө (хонины хар ноосоор хийсэн), шүтээний өргөө, ноёны өргөө, зоогой өргөө, хиа нарын гэр гээд 5 гэрт байдаг. Гадна дотны зочидоо гал голомт болох бор өргөөнд бараалхуулан уулздаг, тэндээ золгож шинэлдэг байжээ.

Намнансүрэн зэрэг залгаж 20 гаруй нас хүрсэн үедээ Түшээт хан аймгийн Түдэв гүний хошуунаас нэгэн угсаатны охин, өөрөөсөө 7 нас дүү Магсаржавыг (1885 онд төрсөн) хатан болгон авчээ. Ялдам зөөлөн ааштай энгийн дорд зантай энэ хатныг шадар түшмэл, бараа бологчид нь есөн жороо цагаан морьтой гэрт нь очиж ёс, төртэй нутагтаа авчирсан байна.

Нэгэн хавар Намнансүрэн Магсар хатныхаа хамт хүрээ тойрон гороо хийж явжээ. Тэгтэл хиа нь гүйн ирж хойт борчуул дотор нэг хүүхэн хүүхдээ төхөөрч алах гэж оролдсон байна гэж айлтгажээ. Ноён түүнийг сонсоод тэр манцуйтай хүүхдийг эхтэй нь хамт өргөөндөө аваад ир гэж хүн явуулсан аж. Тэгээд тэр хүүхдийг өөрийнхөө үр болгон, эхийг нь насан өөд болтол нь асарч тэжээсэн байна. Тэр хүү Авьдынгэрэл, Намнансүрэнгийн хамт 1914 онд хаант Орос улсад очиж байсан, хожим 1920-оод оны сүүлээр Лхас хотод бурхны ном үзэхээр яваад эргэж ирээгүй билээ. Энэ хүүхдийг анх авч байх үед Магсаржав хатнаас төрсөн хоёр нярай хүүхдийг нь Төгс-Очирын хоёрдугаар хатан Цогтдарь өөрийн хүү Ринчинсашийг засаг болгох санаа өвөрлөн, өөртэйгөө нөхцсөн Балбарын хамт На ноёныг  зэрэг залгах хүүгүй болгохоор жигшүүрт аргаар хөнөөсөн, эцэг эх нь сэтгэл санааны хүнд байдалд орсон үе байлаа.

Магсар хатан бол амьдралын аймшигт хатуу ширүүнийг биеэр эдлэн хорвоогийн түмэн бэрхийг туулсан хатан юм. Энэ хатны хоёр нялх үр нь хорон санаатны гарт үрэгдсэн, ханилсан хань нь дайсанд хорлогдсон, төрүүлсэн хүү Батсүх нь 1930-аад онд нас барсан, өргөж авч бойжуулсан Авьдынгэрэл нь харьд орхин явсан, орон гэр эд хөрөнгийг нь гурван удаа хураасан байна. Гэвч Намнансүрэнгийн нутаг хошууны ард иргэд энэ хатныг хог дээр орхиогүй, насан эцэслэтэл нь ил далд байдлаар тусалж , дэмжиж байжээ.

Цагаан нохой жилийн (1910 он) намрын тэргүүн сард Намнансүрэн Хятрууны рашаанд очиж биеийн чилээ тайлна гээд тун яаруу явах болжээ. Тэгээд хэдэн тэмээнд гэр бараа ачин, ноён өөрөө хатан, багшийнхаа хамт морь унаж Онгийн хүрээн дээрээс гарч, хойшоо Хангайн нурууг Өвтөөр даван явжээ. Бороо тоймгүй их орж байсан гэдэг. Тэд явсаар Хятруун голын адаг Орхоны хөвөөн дээр гурван гэр, хоёр майхан бариулан буудаллажээ. Нэг гэр нь ноёны, нөгөө гэр нь гийчний, бас нэг гэр нь багш Донойн гэр. Орхон их үертэй улаан хоормогооро урсаж байв. Чимэддорждоной багш хэдэн усчин дагуулан Таван салаа руу гийчнээ угтахаар яваад оройхон хүрэн цэмбэн урт цув өмссөн нэг ноён дагуулан ирсэн чин ван Ханддорж ноён байжээ. Маргааш нь тэнгэр цэлмэж нар гийсэн сайхан өдөр болов. Бас Доной багш усчингууд дагуулан гол руу яван, инээсэн сайхан ааштай, их яриа хөөрөөтэй байрын нэг хатан дагуулан ирсэн нь чин вангийн хатан Сэвжидмаа аж. Хоногийн дараа ноёд, хатад морьд хөлөглөн бараа бологчдоо дагуулсаар Хятрууны рашаан дээр ирж буулаа. Хоёр ноён уул хадаар аялан удтал ярилцсны дараа, дөрөв хоноод нутаг нутгийн зүг буцжээ.

Энэ уулзалтаас хойш Намнансүрэн ноён хүнд бодолд автсан байдлаар өргөөндөө байж, их бага янз бүрийн хүмүүстэй уулзан ярилцах болж. Тэр жилийнхээ намар оройхон Ягаан ноён хатан, хүүхдээ аваад Их хүрээ орж, тэнд удаан суухаар бэлтгэж эхэлжээ.  

“Богд хаант Монгол улсын анхны ерөнхий сайд Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн” эрдэм шинжилгээний бүтээлээс

 

Заг Байдрагийн Хүрэн бэлчир

 

"Монголын нууц товчоо"

159. Тэндээс Чингиа хаан, Ван хан хоёр буцаж ирэхэд найманы Хүгсэү Сабраг баатар Байдаг голын бэлчирт цэрэг засаж, байлдахаар тосч байсан ажээ. Чингис хаан, Ван хан хоёр мөн байлдахаар цэргээ засаж иртэл, нэгэнт үдэш болсон тул маргааш байлдъя хэмээн хонов. Гэтэл шөнийн цагт Ван хан буусан газартаа гал түлж орхиод, Хар сүүл голыг өгсөн оджээ.

Хятан гүрний хүчирхэгжилт ба Умард хятад Төв Азид ноёрхолоо тогтоосон нь

979-1004 оны хооронд 25 жил Хятан улс Сүн улсын хооронд хэд хэдэн удаа дайн болж бие биенээ ялж, ялагдсаар байв. Дайныг үндсэндээ 3 үе шатанд хувааж болохоор байна. Эхний үе шат 979 оны 9 сард Хятаны довтолгооноор эхэлж, 980 онд (3 удаа), 981 онд (1удаа) үргэлжилж 982 онд Хятан улсын шинэ Елюй Лунсюй (982-1031) өргөмжлөгдснөөр дуусгавар болжээ. Үр дүнд нь Хятан улс Вацяогуань боомт, Ижоу хотыг эргүүлэн авав. Харин 986-990 онд үргэлжилсэн хоёрдохь шатыг Сүн улс Хятан улсын хаан бага балчир буй хийгээд төрийн хэргийг тайху хатан Сяо Яньянь (932-1009) эрхэлж буйг ашиглан эхлүүлэхээр шийдэж 986 оны 3 сард 3 жигүүрээр дайрч 2 сарын дотор 16 мужаас хэд хэдийг булаан авчээ. Гэвч 5 сард хятан хаан, тайху хатан, цэргийн жанжин Елюй Сюгэ нар дайны хувь заяаг өөрчилж чадлаа. Тэд Сүн улсын цэргүүдийг өөрсдийн нутгийн гүнд оруулан ар хангамжаас нь тасалж, улмаар бүх талаас дайрч хиартал цохижээ. Сүн улсын хэдэн мянган цэрэг Их Хятан улсын армид орж, төрийн түшмэд олноороо Их хятан улсын албанд шалгалт өгч зүтгэв. Энэ ялалтын дараа хятан цэргийн хүч 988, 989, 990 онуудад ээлж дараалан довтлов. Гуравдахь үе шатанд Хятан улс Сүн улсын хил хязгаар луу 992, 997, 999-1000, 1001, 1002, 1003 онд байнга довтолж стратегийн чухал ач холбогдолтой бүс болох Гуаньань буюу “Боомтуудын өмнөх нутаг”-ийг эзлэхийг оролдож байв.

Эцэст нь 1004 онд Лунсюй хаан, тайху Сяо Яньянь нар шийдвэрлэх дайн хийхээр шийдэв. Хятанчууд эмх замрараагүй байдал үүсгэх, тагна турших зорилгоор 2 сар гаруй бага хэмжээний дайралтууд хийсний дараа 10 сарын сүүлээр буюу хүйтэрч, ус мөрөн хөлдөх цагийг дөхүүлэн 200000 цэргийн хүчээр Сүн улсын нутагт нэвтрэв. Сүн улсыг мөхөөх зорилготой энэхүү цэргийн хүчийг хаан, хатан эх хоёр биечлэн удирдсан бөгөөд энэ нь 947 оноос хойшхи хамгийн том хэмжээний цэргийн хүчээр Сүн улс руу довтолсон хэрэг байв. Сүн улс Хятаны дайралтыг хүчтэй эсэргүүцэн хамгаалж байх зуур Сүн улсын хаан Жао Хэн (968-1022) нийслэл Кайфэн хотоос 100 гаруй км зайд орших Шар мөрний удард хилийн Шань-юань хэмээх газар цэргийн үндсэн хүчээ төвлөрүүлсээр байв. Хятаны хүч 1005 оны 1 сарын 7 нд Шань-юанийн дэргэдэх Шаньжоу хотод тулж ирэв. Хоёр хоногийн дараа Сүн улсын хаан ч Шар мөрнийг гатлан Шаньжоуд ирэв. Гэвч хоёр талын аль аль нь найрамдлын гэрээ хэлэлцээр хийх хүсэлтэй байсан тул шийдвэрлэх тулалдаан болсонгүй. Хятан улс санаачлагыг гартаа авч, 2 тал хэдэнтээ элч солилцсоны дараа Сүн улс Хятан улсад жил болгон 200000 толгой торго, 100000 лан мөнгөөр алба барих гэрээ байгуулахаар харилцан зөвшилцөв. Шань-юаний хэлэлцээр хийгдснээр хоёр талын олон жилийн дайсагнал төгсгөл болж эв найрамдалтайгаар ахин 100 гаруй жил оршин тогтнох үүд хаалга нээгджээ.

Шань-юаний хэлэлцээр дайсагнагч талуудын аль алинд нь үр ашигаа өгч, хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүлсэн юм. Юуны түрүүнд Хятан улс хятаны эдийн засаг, үйлдвэрлэлийн амин чухал бүс болсон 16 мужийг өөртөө хадгалж чадсан агаад Сүн улс үүнийг өөрийн эзэмшил гэх эрхзүйн үндэслэл үгүй болов. Харин Сүн улс умардын нүүдэлчидтэй харилцах стратегийн чухал бүс нутаг болсон Гуаньанийг хамгийн бага хохиролтойгоор хяналтандаа үлдээж чадсан билээ. Хэлэлцээрийн дараа 2 улсын хил дагуух хаагдсан зах зээлийн газрууд ахин нээгдэж, худалдааны боомт хаалгуудын тоо олноор нэмэгдэв. Харин Хятан улс адуу, Сүн улс бичиг ном худалдахыг хатуу хориглож байв. Сүн улстай харилцах харилцаанаас олсон ашгийн нэг хэсгээр хятанчууд Дундад нийслэлээ барьж босгосны зэрэгцээ дотоод асуудлаа шийдэж, бусад нүүдэлчидтэй харилцахад гол анхаарлаа хандуулах боломжийг олж авч байлаа. 

Шань-юаний хэлэлцээр хийгдэх үед хятанчууд Азид орших нүүдэлчдээс хамгийн хүчирхэг нь болсон байв. Энэ үед түүний хил хязгаар дорно зүгт Япон тэнгис, өрнө зүгт Төв Ази, өмнө зүгт Шар тэнгис, умардад Сибирийн өмнөд хэсэгт тулж байлаа. Сяо Яньянь тайху, Елюу Лунсюй хааны үеийн ололт амжилт зөвхөн Шань-юаний хэлэлцээр байсангүй. Тэдний үед хятадын төрийн байгуулалын хамгийн чухал шинж болсон түшмэлийн шалгалтын системийг туршин хэрэгжүүлж, зөвхөн хятан бус угсааны түшмэдийг сонгоход хэрэглэдэг болов. Ялангуяа орогсдын шалгалт 988 оноос тогтмолжиж 1000 оноос тус шалгалтанд тэнцэгсдийн тоо эрс олширсон байна. 991 онд Хятан улсын хаадын анхны үнэн тэмдэглэлийг эрхлэн бичиж гаргажээ. Елюй Хунжи хааныг (1055-1101) төр барих үед улсын түүхийг эмхэтгэн бичих зарлиг гарч, 1085 онд Түүх бичих албанаас Елюй Зунжэнь (1031-1055) хааны үе хүртэлх хаадын үнэн тэмдэглэлийг бичиж хаанд уламжилж байсан ажээ. Ийнхүү бичсэн тэмдэглэлийг өргөтгөх ажлыг Елюй Хунжи хааныг залгамжлагч Елюй Яньси хаан (1101-1125) үргэлжлүүлэн эцэст нь 1103 онд 70 дэвтэр бүхий хаадын бүрэн хэмжээний үнэн тэмдэглэл бэлэн болсон байна.

Сяо Яньянь эх хатны санаачилгаар 983 оноос Тан улсын хууль цаазыг орчуулан хятаны хууль цаазын уламжлалтай хослуулан бүх орон даяар хэрэглэх болов. Лунсюй хааны үед буюу 1027 онд тус хуулийг ахин шинэчлэхийг оролдсон ч хятанчуудын зүгээс хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан юм. Харин түүний залгамжлагч Елюй Зунжэнь хааны үед буюу 1036 онд Абаожи хааны үеэс батлагдсан бүх хууль цаазуудыг нэгтгэн эмхгэтгэсэн 547 зүйл бүхий Синьдин тяо чжи хэмээх хууль цаазыг хэрэгжүүлж эхэлжээ. 1051 онд уг хуулийг ахин шинэчлэн боловсруулсан байна. Хэдийгээр нангиад хууль цаазыг хэрэгжүүлсэн ч хятан язгууртнууд, хятанчуудын ашиг сонирхолыг ямагт эн тэргүүнд тавихыг эрмэлзэж байв. 1043 онд эзэнт гүрний өмнөд хэсэгт амьдарч буй хятад иргэдэд нум сум хэрэглэхийг, 1046 онд хятад иргэдэд боол худалдахыг хориглож байжээ.

Сяо Яньянь тайху хатан 1009 онд Елюй Лунсюй хаан 1031 онд тэнгэр халив. Түүний дараа 1125 онд Хятан гүрнийг мөхөх хүртэл 100 орчим жилийн хугацаанд 3 хаан суусан: Елюй Зунжэнь, Елюй Хунжи, Елюй Яньси. Елюй Лунсюй хааныг төр барьж эхэлснээс Елюй Яньси хааныг төр барих хүртэл 150 орчим жилд хятанчууд Сүн улсыг эс тооцвол Солонгосын хойг, Ганьсугийн хоолой, Монголын өндөрлөг гэсэн 3 чиглэлд дайн байлдаан хийж байжээ.

"Монголын эртний түүх"

Елюй Жин (951-969), Елюй Сянь (969-982) хаадын үеийн Хятан улс

Елюй Уюй хаан 951 онд Хожуу Жоу улсыг довтлохоор явж байх замдаа нас барж, хаан ширээ Елюй Дэгуаны хүү Елюй Жин-д шилжив. Елюй Жин-ий үед өмнөх хааны адил эрх мэдлийн төлөөх хуйвалдаан бослого тасарсангүй. Түүнийг эсэргүүцсэн бүлгийг Елюй Уюй-ийн дүү, нагац талынх нь удирдаж байв. Бослогыг даруй дарж, гол удирдагчдыг цаазлан шийтгэжээ. Гэвч 953, 959, 960 онуудад хааны эсрэг бослого хуйвалдаанууд гарсаар байв. Эдгээр бослогууд ихэвчлэн хааны хувийн зан араншингаас үүдэн гарч байсан бололтой. Учир нь Елюй Жин архи сархадад толгой мэдүүлж, согтохоороо харгис хэрцгий авирладаг тул төрийн хэрэг цалгардах, алдагдах явдал байнга гарах болжээ.

Гэтэл энэ үед Хятан улсын гол өрсөлдөгч Хожуу Жоу улсын хаан урьд өмнөх аль ч улсын хаадаас илүү улсаа сайн зохион байгуулалттай жолоодон удирдаж, эрх мэдлийг гартаа улам төвлөрүүлэн зузаатгасаар байв. Тиймээс Го Вэй болон түүний залгамжлагч Чай Жун (921-959) нар Ляо улсыг өөрсдөд нь аюул учруулна хэмээн үзэж байв. 953 онд Го Вэй бие тэнхээ муудаж улсын бүх эрхийг өргөмөл хүү Чай Жунд даатган үлдээгээд 954 оны 1 сард өөд болжээ. Го Вэ-г өөд болсныг дуулмагц хөрш улсаа довтлох аятай шалтаг гэж үзэн Умард Хань улсын Лю Чун Хятан улсын хаанд элч илгээж тусламж хүсчээ. Елюй Жингийн 10000 морьт цэрэг, Лю Чунгийн 30000 цэрэгтэй нэгдэн Лүжоу хүртэл давшаад Хожуу Жоу улсын багахан хүчтэй тулж ялжээ. Үүний дараа Чай Жун их цэрэг авч Умард Хань-Хятан улсын нэгдсэн цэрэгтэй тулалдахаар шийдэв. Шийдвэрлэх тулалдаан 954 оны 3 сард Гаопин хэмээх газар боллоо. Тулалдаанд Умард Хань-Ляогийн цэрэг, Хожуу Жоу улсын цэргийн тооноос илт давуу байсан учир Лю Чун хүчиндээ эрдэн Ляогийн цэргийн оролцоогүй дайнд ялна хэмээн бодов. Харин Чай Жунд хамаг хүчээ дайчлан эрэлхэг зоригтой тулалдахаас өөр арга байсангүй. 10 гаруй өдрийн тулалдаан Чай Жунгийн ялалтаар төгсөв. Ялалт байгуулсан Чай жун 2 сарын дараа цэрэг илгээн Умард Хань улсын нийслэл рүү довтлуулсан боловч энэ удаа хотыг хамгаалж байсан Хятан улсын морин цэргийн хүчинд цохигдон бүх цэргээ татжээ.

Гаопингийн ялалтын дара Чай Жун дайнд цэргийн тоо биш харин чанар чухал гэдгийг ойлгосон тул Хожуу Жоу улсад томоохон цэргийн шинэчлэл явуулж хил хязгаарын бэхлэлтийг улам чангатгасан байна.  Дайнд ялагдсан Умард Хань улсын Лю Чун хаан өвчинд шаналж 954 оны 11 сард өөд болжээ. Түүний хүү Лю Жүнь (954-968) энэ мэдээг Хятан улсын хаанд илгээснээр Елюй Жин хаан Лю Жүнийг Умард Хань улсын хаанаар өргөмжлөв.

Хожуу Жоу улс Өмнөд Тан улсын Хөх мөрнөөс хойшхи нутгийг өөрийн болгосны дараа Хятан улсад алдсан 16 мужаа эргүүлж авах зорилгоор “Умардын аян дайн”-ыг 959 оны 3 сард эхлүүлж, 18 өдрийн дараа Ляо улстай хил залгах бүсэд орших Цанжоу хотод ирсэн байна. Эндээс тэд дайралтаа эрчимжүүлж 5 сарын эх гэхэд Вацянуань, Можоу, Инжоу, гэсэн стратегийн чухал цэгүүдийг эзлэн авав. Тэд цааш Южоу руу хүрэх зорилготой байсан ч Чай Жун хаан гэнэт нас барсанд ухрахаас өөр аргагүй болжээ. Чай Жуны оронд түүний 5 настай хүү хаан суусан ч 960 оны эхээр ордны хамгаалах цэргийн ерөнхий жанжин Жао Куанинь (927-976) төрийн эргэлт хийж Хожуу Жоу улсыг мөхөөж, шинэ төр Сүн улсыг (960-1279) байгуулжээ.

963 оноос Сүн улс Хөх мөрнөөс урагш орших хүн ам олон, үржил шимтэй, үйлдвэрлэл хөгжсөн, баян чинээлэг боловч улс төрийн хувьд тархай бутархай улсуудыг өөртөө нэгтгэж эхлэв. Умард Хань улс Гаопингийн тулалдаанд ялагдснаас хойш Сүн улсад аюул занал учруулах чадваргүй болсон байсан ба харин Хятан улс тасралтгүй өсөхийн зэрэгцээ Сүн улсын цэргийн хүчнээс бараг 3 дахин их буюу 500000 хүртэл морьт цэрэг дайчлан гаргаж чадах хүчирхэг хэвээр байсан ч Елюй Жин хаан 960-969 оныг хүртэл засгийн хэрэгт оролцох нь илт багасаж, улс төрийн идэвхгүй бодлого баримталж байв. Сүн улсад 938 онд алдсан 16 мужийг эргүүлэн авахын өмнө Хөх мөрнөөс өмнөх нутгийг нэгтгэхэд 15 жил шаардагдав. Энэ хугацаанд Чү улсыг (907-963), Жиннань улсыг (924-963), Хожуу Шу улсыг (934-965), Өмнөд Хань улсыг (917-971), Өмнөд Тан (937-975), У-юэ улсыг (907-978) нэгтгэсэн ба 978 он гэхэд Сүн улсад Ляо улсыг эс тооцвол ердөө ганц улс үлдсэн нь Ляо улсын хараат улс Умард Хань улс үлдсэн байв.

Умард Хань-Сүн улсын харилцаа үндсэндээ Ляо улсын байр сууриас бүрэн хамаарч байв. Сүн улс довтлох цагт Умард Хань улсад Ляо улсын дэмжлэг юунаас ч илүү чухал байсан тул Елюй Жин, ялангуяа түүний дараа хаан суусан Елюй Сянь (969-982) хаанд сар бүр элч илгээх болсон байна. Хятан улсын хувьд Умард Хань, Сүн улсын аль алинтай нь найрсаг харилцааг хөгжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Учир нь тэд зүүн хойд зүгт Зүрчид (973, 976) баруун зүгт Тангуд (973) нартай дайтаж байлаа.

Сүн улс У-юэ улсыг нэгтгэсний дараа жил бюу 979 он гармагц бүх хүчээрээ Умард Хань улс руу халдав. Энэ үед Хятаны хаан Чан Шоу гэгч элчийг илгээн довтолгооны учрыг асуулгасанд “хэрэв Хятан улс Умард Хань улсад тусламж үзүүлэхгүй бол энхийн харилцаатай байна, үгүй бол дайтах болно” гэсэн хариу өгчээ. Сүн улсын довтолгооны амжилт Хятан улсын тусламж Умард Хань улсын нийслэл Тайюаньд хүрэхгүй байхаас их хамаарч байв. Энэ бодлого амжилттай хэрэгжиж Хятан улсын тусламжийн цэргийг Байма даваанд няцааж чадлаа. Тусламжгүй болсон Тайюань хот 2 сар бүслэгдсний эцэст бууж өгчээ. Тэгснээр Сүн улс алдсан 16 мужаа хятанчуудаас эргүүлэн авах л үлдлээ. Хялбархан ялалт байгуулсандаа эрдсэн Сүн улсын Тайзун хаан (976-997) цэргийнхээ жанждын сануулга, эсэргүүцлийг эс тоон Хятан улсын нутаг руу халдан, улмаар Хятан улсын дээд нийслэл Южоу хотыг бүслэн хаахыг оролдов. Гэвч эцэст нь 7 сард Гаолян голын хөвөөнд Елюй Сюгэ, Елюй Шиэжэнь нарын хүчинд бут цохигдсон байна. Түмэн цэргээ алдсан Сүн улсын хаан эцэстээ өөрөө шархдан дутааж, арайхийн амиа аварч чадсанаар ялалтаар эхэлсэн Сүн улсын аян дайн гутамшигт ялагдлаар төгсжээ. 979 оны тулалдааны үр дүнд Хятан, Сүн улсын хооронд “жийргэвч” улс үгүй болж шууд хиллэх боллоо. Урьд өмнө тогтоосон энхийн харилцааг эрс өөрчилж 25 жил үргэлжилсэн “хүйтэн дайн”-ы нөхцөл байдал бий болов. Энэ харилцаа 1004 оныг хүртэл сэргээгүй билээ.

“Монголын эртний түүх”

Елюй Уюй хааны үеийн Хятан улс.

947 онд Елюй Дэгуан хаан нас барж Ляо улсын шинэ хаанаар Елюй Бэй-гийн ууган хүү Елюй Уюй тодорчээ. Елюй Уюй-гийн хаан ширээнд суусныг Абаожигийн хатан эсэргүүцэж өөрийн 3 дахь хөвгүүн Тайзун Яогу хааны дүү Лиху-г (911-960) хаан ширээнд суулгахаар зүтгэжээ. Эх хатан түүнд цэрэг өгч аян дайнаас буцаж ирж буй Елюй Уюй-г тосон байлдуулахаар илгээсэн байна. Гэвч Лихугийн цэрэг ялагдал хүлээсэнд хатан өөрөө цэрэг дайчлан хятаны дээд нийслэлд хэдэн өдрийн турш байлджээ. Энэхүү хямралын эцэст улсын юүюү, нагац Елюй Ужи тэргүүтэй хааны төрөл садан, язгууртнууд Елюй Уюй-г дэмжсэн тул хатан эх хүүгийн хамтаар бууж өгөхөөс өөр аргагүйд хүрэв. Елюй Уюй тэднийг өнөөгийн Өвөр Монголын Улаанхадын Баарин хошуунд орших Линдун балгасны баруун өмнө орших Зужоу тосгонд хөл хорьсон байна. Гэвч энэ арга хэмжээ хятаны хааны ургийн дотор гарсан хямралыг шийдэж чадсангүй. 948-949 оны хооронд Яогугийн үр хойч болон хатан эхийн садан төрлийн ноёд хааны эсрэг тасралтгүй бослого гаргав. Елюй Уюй босогчдыг удаа дараа өршөөсөн ч эцэст нь хатуу чанга шийтгэхээс өөр зам үлдсэнгүй.

Хэдийгээр Елюй Уюйг төр барьж байх үед эрх мэдлийн төлөө тэмцэл байнга гарч байсан ч төр засгийн байгуулал, бүтцэд маш том хувиралт өөрчлөлт явагдсан юм. Байлдан дагуулалын дараа улсын бүрэлдхүүнд 926 онд Бохай, 938 онд Умард хятадын 16 мужийн хагас суурин, суурин иргэншилт газар нутаг, олон сая хүн ам багтах болсонтой холбогдуулан төрийн бүтцийг тохируулан өөрчлөх шаардлага аяндаа тулгарчээ. Энэ шаардлагыг хангахын тулд Елюй Уюй нүүдэлчин-суурин аль алиныг хослуулсан шинж бүхий засаглалын тогтолцоог эрс шийдэмгий зохион байгуулжээ. Ингэхдээ хятан, уйгур зэрэг нүүдэлчин аймгуудын нутаг дэвсгэрт үндэслэн байгуулсан Умард хэсгийг хятан уламжлалт ёс заншлын дагуу, харин бохай, хятадын тариаланч суурин иргэдийн газар нутгаас бүрдэх Өмнөд хэсгийг хятадын Тан улсын загвараар засаглахаар болж, тус тусын хэргийг шийтгэх яам, засаг захиргааны нэгжүүдийг хувиарлан байгуулжээ. Елюй Уюйгийн албан ёсоор хэрэгжүүлсэн энэхүү хос засаглал бүхий өвөрмөц тогтолцоо зөвхөн Хятан улсын төрийн үйл ажиллагааны үндэс болоод зогссонгүй Умард хятад, Монголын өндөрлөгт нүүдэлчдийн үүсгэсэн хожмын төр улсуудын түүхэнд хүчтэй нөлөөлсөн юм.

Елюй Уюй улсын дотоод хэрэг засаг төрийн тулгамдсан асуудлуудыг шийдэхийн сацуу Умард Хятадын улс төрийн тавцанд гарч байсан өөрчлөлтүүдэд идэвхтэй оролцож байв.  Хэдунгийн захирагч, шато түрэг гаралтай Лю Жиюань (895-948) Тайюань хотоос Далянь хот хүрч 947 оны 7 сард Хожуу Хань улсыг (947-951) байгуулжээ. Гэвч шинэ хааны бие чилээрхэж 6 сарын дараа нас барав. Түүний орыг 948 оны 2 сард 17  наст хөвгүүн залгамжилсан боловч 951 онд Го Вэй (904-954) гэгч нангиад цэргийн сайд төрийн эргэлт гарган  Хожуу Хань улсыг мөхөөж, Хожуу Жоу улсыг (951-960) байгууллаа. Го Вэй өөрийн улсаа байгуулснаа мэдэгдэж Елюй Уюй-д доромж утгатай захидлыг илгээсний хариуд Елюй Уюй түүний өрсөлдөгч болох Хожуу Хань улсын хаан Лю Жиюаний дүү, тухайн үед Тайюань хотын захирагч байсан Лю Чун-г (895-954) дэмжин Умард Хань улсыг (951-979) байгуулсан байна. Умард Хань хэмээгч энэхүү Хятаны “жийргэвч” улс хожим нь Хятан Сүн улсын харилцаанд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн билээ.

Елюй Уюй 951 оны намар Умард Хань улсыг түшиж Хожуу Жоу улс руу довтлох замдаа Абаожигийн дүү нарын удамд хорлогдон нас баржээ. Хаан ширээ Елюй Дэгуаний хөвгүүн Елюй Жин-д шилжив.

“Монголын эртний түүх”

Елюй Дэгуан хааны үеийн Хятан улс

Абаожи хаан Бохай улсыг мөхөөгөөд буцаж явахдаа өвчин тусаж 926 оны 7 сард 56 насандаа өөд болов. Түүний үйлс хэргийг үргэлжлүүлж 927 онд Абаожигийн хоёрдохь хүү Яогу буюу Елюй Дэгуан (902-947) хаан ширээ залгамжлав. Тэрээр эцгийн адил газар нутгаа цэргийн хүчээр тэлэх бодлого баримтлаагүй ч улсыг улам бэхжүүлж, төрийг хятан-нангиад хосолсон хэв  маягаар захирч байв. Елюй Дэгуаны хамгийн том амжилт бол Хожуу Тан улсыг мөхөөж, газар нутгийг харъяандаа оруулсан явдал юм.

Абаожи Бохай улсыг эзэлж байх зуур түүний гол өрсөлдөгч Хожуу Тан улсын Цүньшү хаан ордонд гарсан бослогын үеэр нас барж, орыг Ли Сиюань залгамжилсан байлаа. Елюй Дэгуан, Ли  Сиюаний үед хоёр улсын харилцаа тайван байв. Харин түүнийг 933 онд нас барахад өргөмөл хүү Ли Цункэ (885-937) 934 онд хаан орыг хүчээр булааж авав. Энэ үед Хожуу Тан улсын хааны ордонд байсан Бэй дүүдээ захидал бичиж, хөрш улсын тогтворгүй байдлыг ашиглаж эзлэхийг сануулав. Елюй Дэгуан цэрэг удирдан дайрсан ч хатан нь амаржих явцдаа эндэж амь алдсан тул гэдрэг буцжээ. Хятанчуудыг буцсаны дараа Хятан улстай хил залгах Хэдун мужийн цэргийн захирагч мөн Ли Сиюаний хүргэн болох Ши Жинтан болон хэд хэдэн тойргийн захирагч нар шинэ хааныг дэмжсэнгүй, эцэст нь 936 оны 5 сард эсэргүүцлээ хаанд илэрхийлснээр тэдний харилцаа хурцаджээ. Ли Цунькэ 5 сарын сүүлээр Жи Шинтаны захиргааны төв хот Тайюань руу их цэрэг илгээж, харин Ши Жинтан энэ хооронд Хятан гүрний Елюй Дэгуан хаанаас тусламж хүсчээ. Тусламж хүссэн захианд Елюй Дэгуан хааныг өөрийн эцэг хэмээн хүндэлж, дагаар орохоо мэдэгдэхийн сацуу стратегийн онц чухал бүс  нутаг болох Южоу, Юньжоуг хамарсан 16 мужийг өгөхөө амласан байна. Тэдгээр 16 муж бол өмнө нь Абаожи хааны уулгалан дайрч байсан хотуудыг агуулж байв. 9 сарын эхээр Елюй Дэгуаний биечлэн удирдсан 50000 морьт цэрэг өмнө тийш хөдөлж, өнөөгийн Шаньси муж дахь умард-өмнөдийг холбосон Цагаан хэрмийн Яньмэнь боомтоор дайран гарч Тайюань хотод хүрээд Жинтангийн хүчтэй нэгджээ. 9 сарын 15 нд болсон тулалдаанд Хожуу Тан улсын цэрэг ялагдаж, бүслэгдэв. Хэдэн сарын дараа тэд бууж өгч, 11 сарын 12-нд Елюй Дэгуан Их Жин улсыг байгуулсныг зарлан түүний хаанаар Ши Жинтанг өргөмжилжээ. Ийнхүү түүхэнд Хятан гүрний бас  нэг, улс төрийн “тоглоомын” улс бий болсныг түүхэнд Хожуу Жин (936-947) хэмээн нэрлэдэг.

Тусламж хүргэсний хариуд Жинтан амласан 16 мужийг өгөөд зогсохгүй жил бүр 3000 толгой торгоор алба барихаар болов. Харин Елюй Дэгуан цэргээ татаж нутаг буцсаны дараа зугтсан Ли Цунькэ хаан амиа егүүтгэжээ. Ингэснээр Хожуу Тан улс мөхөж, түүний эзэмшил Хожуу Жин улсын мэдэлд очив. Хятанчуудын хувьд Хожуу Тан улсын 16 мужийг эзэмшснээр түүнтэй зэрэгцэх хүчтэй улс Умард Хятадад үгүй болж, хятанчууд эдгээр мужуудаар дамжин Шар мөрөнд саадгүй хүрч, улмаар тус мөрний өмнөд этгээдэд орших нангиадын тариаланч нийгмийн төвд бодитой аюул учруулах боломжтой болжээ. Улсаа байгуулсны дараа Ши Жинтан хаан нийслэлээ Шар мөрөнд ойртуулан Лоянгаас Далян руу шилжүүлснийг үзвэл тэрээр чухам ийм болзошгүй аюулыг сайтар ухаарч байсан бололтой. Их хятан гүрэн 16 мужийг нэгтгэсэн явдал асар их ач холбогдолтой байсан болохоор Елюй Дэгуан хаан Их Хятан гүрний нэрийг өөрчлөн Да Ляо улс буюу Их Ляо улс хэмээн нэрлэж, өөрийн оны цолыг халж, хуйтун хэмээн шинэчилжээ. Елюй Дэгуан засаг захиргааны хувьд тус мужуудыг хоёр хэсэг хуваан, шинээр байгуулсан 5 нийслэлийн Баруун, Өмнөд нийслэлийн захиргаанд оруулжээ.

Жинтан хааныг 942 оны 7 сард өөд болсны дараа хаан ширээ залгамжилсан түүний ахын хөвгүүн Ши Цунгүй Хятан улсаас хараат байхыг хүссэнгүй. Тиймээс Елюй Дэгуан хоёр жил дайнд бэлтгэн 944 оны 1 сард их цэрэг хөдөлгөв. 4 жил орчим үргэлжилсэн энэхүү дайны явцад Цунгүй хаан Хятаны дайралтыг няцааж чадсан боловч Хожуу Жин улс нийгэм эдийн засгийн хувьд гүн хямарч, түүний хэд хэдэн цэргийн жанжин хятанчуудад урван эцэст нь 947 оны 1 сард нийслэл Далян хотод орж ирсэн Елюй Дэгуаний цэргийн хүчинд бууж өгсөн байна. Елюй Дэгуан ялалтынхаа дараа дунд нийслэлийг Хуто мөрний умард эрэгт орших Жэньжоу хотод байгуулснаа зарлажээ. Гэвч харамсалтай нь Елюй Дэгуан цэргээ татан нутаг буцаж явахдаа өвдөн тэнгэрт халив. Их Ляо улсын шинэ хаанаар Елюй Бэй-гийн ууган хүү Елюй Уюй (947-951) тодорчээ.

“Монголын эртний түүх”

Абаожи төрийн эрхэнд гарч Хятан улс байгуулагдсан нь

Хятан улсыг үндэслэн байгуулагч Абаожигийн төрж өссөн цаг үе болох 9-р зууны төгсгөл гэхэд хятанчуудын гол өрсөлдөгч нь Тан улс болсон байлаа. Тан улс хэдийгээр Хятанаас хүчирхэг байсан боловч 870 оны дунд үеэс тус улсын дотор бослого үймээн дэгдэн удаан хугацаанд үргэлжилсэн зэргээс шалтгаалан төвлөрсөн эрх мэдэл алдагдаж орон нутгийн эрхтнүүд өөр өөрсдийн гэсэн дэг журмыг газар нутаг дээрээ тогтоох, хөрш улсууд хүчирхэгжин бие даах хандлагатай болсон байжээ. Чухам ийм харьцангуй бие даасан Хэдун, Лүлүн гэсэн хоёр муж хятанчуудтай хил залган түүний өмнө этгээдэд оршин байв. Хятанчуудын баруун өмнөд талд орших Тайюань төвтэй Хэдун мужийг шато түрэг гаралтай Ли Кэюн (856-908) 883 оноос захирч байв. Түүний удирдсан цэргийн хүч Тан улсын дотоодод гарсан Хуан Чжаогийн бослогыг эцэслэн дарахад (884) гол үүрэг гүйцэтгэсэн тул ихээхэн нөлөөтэй болсон байв. Харин өмнө хилийн дагуу Южоу, Пинжоу хотуудыг агуулсан Лүлүн мужийг Лю Жэньгун (885-913) гэгч захирч байв. Лю Жэньгуний өвөг дээдэс хүн ам цөөтэй энэ мужийг хэдэн үеэрээ цэрэгжүүлэн захирч хөрш муж, газар нутгуудтай байлдан хүчирхэгжихийн зэрэгцээ Тан улсын засагт орлого тушаалгүй бараг 150 жил болсон байлаа. Ялангуяа Тан улс доройтож, хааны төвлөрсөн эрх мэдэл алдагдсан үед энэ муж Тан улсын дотор тусгаар улсын дайтай болсон байжээ. Лю Жэньгун захирагч болохоос өмнө, өөрөөр хэлбэл түүний өвөг дээдэс захирч байсан сүүлийн 50 жилийн хугацаанд хятан болон энэ мужийн хооронд харьцангуй тайван харилцаа тогтож байсан тул хил дагуух худалдаа, соёлын харилцааны явцад нангиад соёлын үр нөлөө хятанчуудын дунд ихээхэн нэвтрэх болсон байв.

Гэвч хятанчуудын хүчирхэгжилт, дайралтаас өөрсдийгөө хамгаалахын тулд Лю Жэньгун сөрөг довтолгоон хийхээр шийджээ.Түүнийг ийм шийдвэр гаргахад өөрийнх нь дарангуй засгаас дайжсан харъяат олон ардыг нь хил дагуу хятанчууд нутаг дэвсгэртээ хүлээж авч хорогдуулах болсон нь ихээхэн нөлөөлж, эцэст нь 887 онд бүх цэргийн хүчээ хуримтлуулан Жайшин уулыг даван хятаны нутагт халджээ. Тэрээр хятанчуудыг мохоохын тулд юуны түрүүнд адууны бэлчээрийг нь шатаах уран арга бодож олсон нь үр дүнгээ өгч хятанчуудыг төдий л эсэргүүцэлгүй бууж өгч, агт мориор алба барихад хүргэв. Гэвч энэ нь гэнэтийн халдлагыг түр зуур аргалан тогтоох арга хэмжээ байжээ. Хэсэг хугацаанд тэнхэрсний дараа тэд хариу довтолж, энэ удаа Лю Жэньгуний хүү Шоугуан-ы хамгаалж байсан Пинжоу хот руу түмэн цэргийн хүчээр дайрсан байна. Хятанчуудын дайралтыг зогсоохын тулд Шоугуан эцгийнхээ адилаар уран мэх хэрэглэв. Тэрээр бууж өгөх дүр эсгэн тал газар гэр босгоод зоог барьж ёслол үйлдэн түүндээ хятаны цэргийн удирдагчдыг урьж, улмаар гэнэдүүлэн цохиж барьж авчээ. Хятанчууд цэргийн удирдагчдаа суллахын тулд Шоугуаны хүслийг дагахаас аргагүйд хүрч, эцэст нь Яонянь аймгийн холбооны тэргүүн Чиньдэ үлэмж гарз хохирлоор бууж өгөв. Энэ явдлаас хойш 10 гаруй жил хятанчууд Лүлүнгийн нутагт халдсангүй.

Дайнд ялагдсан явдал Яонянь аймгийн холбооны засаглал хямрах үүд хаалгыг нээж, Чэньди тэргүүлэх байр сууриа аймгийн холбооны цэргийн удирдагчид алдахад хүрэв. Харин Абаожиг холбооны аймгийн засгийг авахад Лүлүнгийн дотоодод гарсан нийгмийн хямрал тусалжээ. Учир нь Шоугуан эцгийнхээ адил дарангуй засгийн бодлогыг үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлсээр байсан тул түүний ард иргэд хятаны нутаг руу дүрвэн зайлсаар байжээ. Дүрвэн зугтсан нангиад голдуу тэдгээр иргэдийг хилд хамгийн ойр орших Ила аймгийн толгойлогч Абаожи хавчиж шахсангүй харин ч талархан хүлээж авч өөрийн хэрэгт овжноор ашиглаж байснаар барахгүй эцэг хүү Лю-гийн хямарч суларсан нутаг руу халдан зарим хот тосгоныг дайран эзэлж хүн амыг олзлох замаар улам хүчирхэг болсоор байв.

901 онд Яонянь аймгийн холбооны тэргүүн Чиньдэ цэргийн ур чадвараа нотлон харуулсан залуу Абаожиг аймгийн tama буюу хааныг хамгаалагч шадар цэргийн даргачаас илижиньд сонгон томилов. Аймгийн холбооны шинэ илижинь эцэг, авга нарынхаа адилаар юуны түрүүнд хөрш зэргэлдээ нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, газар нутгаа өргөтгөхөөр шийджээ. 901 онд Абаожи умардын шивэй, юйжүэ, баруун умардын зүрчин, өмнөдийн си зэрэг олон тооны нүүдэлчдээс гадна мөн ойр зэргэлдээ орших суурин иргэдийг ч довтолж эхлэв. Зүрчиний зарим аймгийг 903  онд дайрч 300 өрхийг олзолж, улмаар шивэй рүү довтлов. Шивэй аймгуудыг, ялангуяа хар тэрэгтэн шивэй нарыг 904-907 онуудад жил болгон тасралтгүй довтолсоор 909 онд эрхшээлдээ бүрэн оруулсан байна. Хятанчуудын тэлэлтийн дараа дайжин зугтсан шивэйн олон аймаг баруун, өмнө тийш нүүдэллэн одож, ингэх явцдаа өөр бусад хүчирхэг нүүдэлчидтэй улс төрийн эвсэлд нэгдэх юм уу эрхшээлд нь орсоор эцэстээ тэдэнд уусан шингэжээ.

Абаожигийн хүч зүрчин, шивэйн зэрэгцээ си нарыг эзлэхийг хичээж байв. 906 онд си рүү ахин довтолж бүрэн эрхшээлдээ оруулж чадав. Хятанчуудын довтолгооноос зугтсан си нар баруун, зүүн хоёр хуваагджээ. 911 онд Абаожи эдгээр си нарт сүүлчийн цохилт өгч, эхлээд баруун си-г, дараа нь зүүн си нарыг бутцохисноор си нар ахин улс төрийн нэгдэл байгуулж чадсангүй. Си-гийн язгууртнууд хятаны алтан ургийн Елюй овгийнхонтой худ ургийн харилцаа тогтоож, яваандаа тэдэнтэй адилссан байна. Хятаны цэргийн хүч баруун хойшоо өнөөгийн Монголын хил хязгаар руу улам дөхсөөр байв.

Абаожи нүүдэлчдээс гадна Тан улсын хил залгаа Лүлүн, Хэдун хоёр муж руу цэргийн ажиллагаа явуулав. “Ляо улсын түүх”-д дурдсанаар тэрээр 902 онд 400000 цэрэг дайчлан Хэдунгийн хязгаар нутаг болон өнөөгийн Датуны нутагт оршиж буй Дай сян буюу Дай хотын умардад довтлон... 9 хот, 95000 хүн, тоо томшгүй олон тэмээ, адуу, хонь, үхэр олзлон авчээ” Энэхүү чухал ялалтын дараа Абаожи аймгийн холбооны юүюү-гээр сонгогджээ. Аймгийн холбооны илижинь, юүюү гэсэн хоёр чухал албыг зэрэг хаших болсноор Абаожи албан ёсоор бүх цэргийн удирдагч, хааны удаахь хүн болсон байна. Ийнхүү өсөн дэвжиж буй Абаожи Тан улсын хил хязгаарт халдахад бэлэн болов. Түүний гол бай нь хятанчуудын өст дайсан Лүлүн мужийн захирагч Лю Жэньгун байсан агаад түүнийг дарахын тулд Абаожи юуны өмнө Хэдунгийн захирагч Ли Кэюнтэй эвсэл байгуулсан байна. Кэюнгийн хувьд Тан улсыг бүрмөсөн сөнөөхөөр сэтгэл шулуудаад байсан Жү Вэнь-ээс (852-912) өөрийн эзэмшил болон эзэн хаанаа хамгаалах нь эн тэргүүний тулгамдсан асуудал болоод байсан тул хүчирхэгжиж буй хятан нартай зөрчилдөхөөс зайлсхийж, түүнийг ямар нэг хэмжээгээр хүлээн зөвшөөрхөөс өөр арга байсангүй. Хятад сурвалжид бичсэнээр Абаожи Кэюн нар “ахан дүүгийн барилдлага” тогтоохоор 905 онд Юньжоу буюу өнөөгийн Датун хотноо уулзсан байна. Тэд зоог барьж, сархад тогтоосны дараа Кэюн Абаожиг Лүлүн рүү довтолбол хавсарч дэмжихээ мэдэгдсэн байна. Тэр жилдээ багтаж Абаожи Лүлүний зарим хот руу довтолж хүн ардыг олзолжээ. Яг энэ үед 906 онд Яонянь аймгийн тэргүүн Чиньдэ нас баржээ. Чиньдэ-г нас барахад Абаожигийн сүр хүч, нэр алдар нь аль хэдийн хаанаасаа давсан байв. Одоо түүнд Яонянь аймгийн холбооны дүрмийг зөрчин хаан сэнтийг гагц өөрийн гарт авах л үлджээ.

Энэ үйл явдал 907 оны эхээр тохиож Абаожи хятаны аймгийн холбооны тэргүүн болж, “Их хятан улс” байгуулагдав. 907 оны хаврын тэргүүн сард Абаожи хятаны хаан сонгох хуралдааныг зарлан хуралдуулж, тэнгэрийн ивээлээр хаан болсноо зарлан галын тахилга үйлджээ. Шинэ хааны гэр бүл хятанчуудын өмнөх 9 хааны гэр бүлд албан ёсоор тооцогдож 10 дахь орд болов. Мөн хуучин албан тушаалтнуудыг халж оронд нь өөрийг нь дэмждэг ах дүү, ураг саднаасаа хүмүүс томилжээ. Мөн тэрээр өөртөө аймгийн бүх эрх мэдлийг найдвартай барихад туслах хааны бие хамгаалагч шадар цэргийн хүчийг үүсгэн бэхжүүлэв. Ингэснээр Абаожи аймгийн холбооны чухал шинж чанар болсон тэргүүнийг тодорхой хугацаагаар сонгон томилдог 270 гаруй жилийн уламжлалыг хаан ширээ залгах ёсоор эвдэн сольсноор Яонянь аймгийн холбоо үнэн хэрэгтээ үгүй болж, хааны гэр бүлд туулгуурласан хаант төр байгуулагдах үндсийг тавив. 

Абаожиг хятаны уламжлалт улс төрийн тогтолцоог өөрчлөх үндсийг тавьж байхад Зүүн Азид улс төрийн цоо шинэ нөхцөл байдал үүсч байлаа. 906 онд Жү Вэнь-ний цэргийн хүч Хэдун болон Лүлүний зарим хэсгийг эзлэн авсан байна. Тус хоёр мужийг захирч байсан Ли Кэюн, Лю Жэньгун нар цэргийн эвсэл байгуулж Жү Вэний хүчийг тогтоож чадсан боловч аль аль нь дотооддоо ихээхэн хямарч байснаас байр сууриа удаан хадгалж чадсангүй. Ялангуяа Лю Жэньгун, Шоугуан нарын хооронд эцэг хүүгийн харилцаа үгүй болж, улмаар Жэньгуний хоёр хөвгүүний хооронд цуст тэмцэл гарахад хүрчээ. 907 оны зун Жү Вэнь Тан улсын тоглоомын, сүүлчийн эзэн хааныг ширээнээс нь зайлуулан, 300 жилийн түүхтэй хүчирхэг гүрнийг мөхөөж, оронд нь орон нутгийн чанартай Хожуу Лянь (907-923) улсыг байгуулан өөрөө түүний хаанд өргөмжлөгдөв. Тан улс мөхөж оронд нь шинэ улс байгуулагдсан нь түүний хил дагуух улс төрийн үйл явцыг орвонгоор нь өөрчилсөн юм.

Хэдийгээр Жэньгуний хоёр хөвгүүн хоёул Хожуу Лян улсын хаанд дагаар орсноо илэрхийлсэн боловч аль аль нь аятай боломж ирэх үед босох санаатай байв. 908 онд Жү Вэнь-ний эртний дайсан Ли Кэюн 53 насандаа өөд болж түүний ууган хүү Ли Цүньшү (885-926) эцгийн орыг залгамжлан авч, Жин (908-923) улсын хунтайж гэгдэх болов. Тэр эцгийнхээ адил Абаожигийн холбоотон болсон бөгөөд Абаожи Жэньгуний ахмад хөвгүүн Шоувэнд дүү Шоугуанаас эцгийнхээ өшөөг авахад нь туслав. 909 онд хятан цэргүүд Хэбэй муж руу мордож өнөөгийн Тяньжин хот хавьцаа Шоугуаний хүчийг мохоосон байна.

Ах дүү хоёрын тэмцэлд шинээр тодорсон хоёр хүч, Жү Вэнь Абаожи хоёрын байр суурь шийдвэрлэх үүрэгтэй байсан бөгөөд харин тэдний аль аль нь нөхцөл байдлыг өөрт ашигтайгаар эргүүлэхийг хичээж хоёрдмол байр суурь баримталж байв. Абаожи эхлээд Ли Цүньшү болон Лю Шоувэнь нарыг дэмжиж байсан боловч Жү Вэньтэй тохиролцон Лян улсад Жин улсыг дарахад нь туслахаар болов. Жү Вэнь ч эхлээд Лю Шоувэнийг дэмжиж байсан ч Жин улсыг устгахын тулд эцсийн мөчид Шоугуанийн талд оржээ. 909 онд Шоугуан, Ли Цүньшүд Лян улсыг дарах, харин Жү Вэньд Жин улсыг дарах санал зэрэг тавив. Ингэснээр ах дүү хоёрын тулалдаанд Шоувэнь ганцаардан ялагдаж эцэст нь 910 онд алагдав.

Шоугуан ингэж дүүгээ устгаж санасандаа хүрээд 911 онд Их Янь (911-914) улсыг байгуулснаа зарлав. Түүгээр ч зогсохгүй Жин улсын элчийг доромжлон хөнөөснөөр бүх хөрш холбоотнуудаа хөндийрүүлж, эцэст нь өөрийн харъяаны И-у-гийн захирагч Ван Чүжийг довтолжээ. Ван Чүжи Жин улсаас тусламж эрж, Цүньшүтэй хамтарсан хүчээр Шоугуаныг дайрахаар болов. Харин Жү Вэнь өрсөлдөгч Жин улстай дайтах гэсэн боловч төд удалгүй Шоугуанд туслах санаагаа ч гэсэн орхижээ. Гэтэл Янь улс Жин улстай дайтаж байх хооронд 912 оны 7 сарын 18-нд Жү Вэнь төрсөн хүүдээ, төрсөн хүү нь 913 онд бага дүүдээ хорлогдож, 2 жилийн дотор хоёр ч хаан солигдов. Шоугуан ганцаардан түүнд хятанчуудаас өөр туслах холбоотон үлдсэнгүй. Улмаар түүний цэргийн зарим жанжин Жин улсад урваж, бас Хань Яньхуй тэргүүтэй цэргийн эрхтнүүд Абаожид дагаар орсноор Янь улсын нийслэл Южоуг хамгаалах хангалттай хүч үлдсэнгүй. 914 онд Жин улсын Ли Цүньшү Их Янь улсын нийслэл Южоуг эзлэн авч Лю Шоугуаныг цаазаар авчээ. Харин Лян улсын анхаарал Тан улсын мөхөлтэй хамт зэрэгцэн тусгаар тогтносон өрнөд хоёр улс руу ханджээ. Ингэснээр Абажид бүс нутагтаа өрсөлдөх ганц Жин улс үлджээ.  

Абаожигийн хувьд дотоодод учирсан хамгийн том бэрхшээл нь Яонянь аймгийн холбоонд багтаж байсан эртний Ниэла аймгийн зүгээс ирэв. Абаожи бослогыг даруулахаар дүү, Диэлэ аймгийн илижинь Лагэ-г илгээжээ. Лагэ тэдний эсэргүүцлийг хялбархан даржээ. Абаожи түүний илижинь-нээс шинээр үүсгэсэн тигин-д томилсон байна. Гэвч Лагэ бусад Диэла, Индиши, Андуань зэрэг дүү нартайгаа нэгдэн 911 онд Абаожигийн эсрэг босохоор хуйвалджээ. Хуйвалдааны шалтгааныг сурвалжуудад дурьдаагүй ч аймгийн тэргүүнийг 3 жил тутам сонгодог уламжлалыг үргэлжлүүлэхийг хүссэн гэж судлаачид санал нэгтэй тайлбарладаг. Тус хуйвалдааныг Андуаны эхнэр илчилж мэдүүлснийг хаан шалгуулан баталсан ч дүү нараа шууд шийтгэсэнгүй. Харин тэднийг уулын өөд дагуулан гарч, тэнгэр газарт тахиж мөргөөд өршөөсөн ажээ. Хуйвалдааныг тэргүүлсэн Лагэ-г тигиний албанаас буулгаж, буцааж аймгийн холбооны илижинь болгожээ.Харин түүний оронд аймгийн холбооны язгууртнуудын шахалтаар авга ах Шилү-гийн хүү Хуагэ-г томилсон байна. Хуагэ бол Чиньдэгийн үед эцгийнхээ эсрэг хуйвалдаанд оролцож бусад аймгуудад нэр олж авсан хүн байв.

Удаах жил Абаожигийн эсрэг хоёрдох  бослого эхлэв. Бослогод өмнөх бослогын эзэд болох дүү нараас нь гадна холбооны юүюү ноён Шади тигинээр томилогдоод удаагүй байсан Хуагэ нар оролцсон байжээ. Энэ нь Абаожиг эртний заншил ёсны дагуу аймгийн холбооны тэргүүнээс буулгахын тулд эрх мэдлээрээ түүний дараа орох илижинь, тигин, юүюү зэрэг өндөр дээд түшмэл нар хамтран боссон хэрэг байлаа. Тэд дайнаас буцаж явах замд нь Абаожиг гэнэдүүлэн цохихоор төлөвлөсөн байв. Хариуд нь Абаожи зам буруулан зайлахдаа эртний уламжлалт галын тахилгыг үйлдэж, өөрөө өөрийгөө хаан суудалд ахин улируулан сонгожээ.

Абаожигийн энэ үйлдэл түүнийг эсэргүүцэгчдийг эрс ширүүн, хүч хэрэглэсэн бослого дэгдээхэд хүргэжээ. Бослогын гуравдах давалгаанд Иши аймгийн язгууртнууд нэгдсэн байна. 913 оны хавар гэнэт дэгдсэн бослогын Лагэ тэргүүтэй үндсэн жигүүрийг Абаожи нэхэн хөөж байх зуур Индиши тэргүүтэй нөгөө жигүүр хааны орд өргөө рүү довтлон хааны бэлэг тэмдэг, туг хэнгэрэгийг эзэлжээ. Абаожи шивэй, туюухуны нэмэлт хүчний тусламжтайгаар босогчидтой тулалдсны эцэст хоёр сарын дараа сая нэг буулгаж авчээ. Бослогын дараа Абаожи аймгийн холбооны ахмадуудыг хуралдуулаад галын тахилга үйлдэн өөрийгөө хаанаар сонгуулав. Тэрээр өөрийн дүү нараас бусад бослогыг удирдсан ноёдыг цаазалж шийтгэв. Тэдэнтэй хамт бослогод оролцсон гэх аймгийн холбооны 6000 хүн, хүнд хөнгөн ял авчээ. Абаожи дүү нарынхаа урвалт, бослогыг дарж, эртний аймгийн холбооны оршин тогтнох үндсийг үгүй хийсний дараа 916 онд угсаа залгамжлах хаант улс байгуулснаа албан ёсоор зарлав. Энэ үеэс Их хятан улсын хааныг нангиад ёсоор хуанди, Абаожиг Их богд их гэгээн тэнгэрийн хуанди, оны цолыг Шэньцэ хэмээн нэрлэх болжээ. Харин түүний хатан Чүньчинь Тэнгэрт цацагч их гэгээн газрын хатан цол авав. Мөн тэрээр хаан ширээ залгамжлагчаараа Бэй нэрт ууган хүүгээ сонгоод, хаант улсаа суурин, нүүдэлчин хоёр хэсэгт ялган тус бүрд нь тохирсон арга ухаанаар засаг төрийн үйл ажиллагааг явуулахын тулд Умардын сайд, Өмнөдийн сайдыг томилов. Энэ түшмэдийн алба өмнө нь 907 онд бий болсон байсан боловч улам өргөжин Абаожигийн санаачилсан шинэтгэлүүдийг хэрэгжүүлэх гол түшиц газар болсон байна. 918 онд Абаожи Шар мөрний умард этгээдэд Их Хятан улсын нийслэл байгуулах зарлиг буулгаж, хожим 20 жилийн дараа 938 онд Дээд нийслэл болгож байжээ. Абаожи хааны төр барьсан 5 дахь жил буюу 920 онд Абаожигийн үеэл Лүбүгү, Түлюйбү нар их, бага хятан бичиг зохиож, түүний дараа жил Түлюйбү төрийн их, бага хэргийг шийтгэх их цаазыг эмхэтгэн бичсэн байна. Ийнхүү Абаожи Хятан улс байгуулагдах үндсийг тавьжээ.

Абаожи Их Хятан гүрнийг байгуулмагцаа 916-917 онд өмнө зүг Санган, Ян мөрний сав дагуу орших Жин, Хожуу Лян улсын нутаг дэвсгэрт довтолж, Шожоу, өнөөгийн Шаньси, Южоу, Синьжоу, Ужоу, Гүйжоу, Жужоу гэсэн хотуудыг довтолж улмаар түүний цэргийн хүч Цавчаал боомтод тулж ирэв. 918-919 Абаожи улсын дотор Угул нарын нутагт бослого гарсныг даржээ. 918 оноос татарууд алба гувчуур өргөх болов. 920 оны зун цэргийн хүчийг баруун өмнөдөд чиглүүлж Тангудын хязгаар нутагт аян дайн хийж, хоёр сарын дараа Тяньдэ хотыг эзлэн авснаар хятанчууд хил хязгаараа өнөөгийн Өвөр Монголын Улаан сухай нуур хүртэл тэлж чаджээ.

921 онд хятанчууд Жин улсын өмнөд нутаг, мөн хуучин Их Янь улсын мэдэлд байсан нутгууд руу өргөн хэмжээний довтолгоон хийв. Энэ удаад тэд Цагаан хэрмийн дагуу  Цавчаал боомтоос зүүн тийш Губэйкоу хүртэлх нутгийг бусниулан улмаар ойр орчмын Таньжоу тэргүүтэй 10 гаруй хотыг өөрийн болгожээ.

Хятанчууд цэргийн хүчээр газар нутгаа тэлж байх зуур Хожуу Лян, Жин улсын хооронд 917 оноос ширүүн өрсөлдөөн явагдан Жин улс давамгайлж эхлэв. Абаожи өмнөд хил Жао, И-у-д үүссэн тогтворгүй байдлыг ашиглан дайралт хийсэн боловч Цүньшү өөрийн биеэр цэргээ удирдан хятанчуудтай тулан тэдний дайралтыг няцааж чаджээ. 923 он гэхэд Цүньшүгийн цэргийн хүч Хожуу Лян улсынхаас илт давуу болсон байлаа. Харин хожуу Лян улсын хааны ордонд гарсан эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улс орныг улам доройтуулж байв. Тус оны намар Циньшү улсаа Хожуу Тан улс (923-937) гэж нэрлэв. Намар 11 сард Цүньшүгийн цэргийн жанжин Ли Сиюань Хожуу Лян улсын хотуудыг ээлж дараалан эзэлсээр нийслэлд нь тулж ирэв. Ирж буй мөхлийг мэдсэн Жү Жэнь хаан амиа егүүтгэснээр Хожуу Лян улс мөхөв. Үүний дараа 925 онд Хожуу Тан улс өнөөгийн Сычуаньд төвлөрч байсан өмнөд хөрш Их Шу (907-925) улсыг эзлэн авлаа. Ингэснээр Умард хятадын зүүн хэсэгт Хятан гүрний эсрэг зөвхөн шато түрэг гаралтай Хожуу Тан улс сөрөн зогсох болов.

Хожуу Тан улсыг газар нутгаа тэлж байх зуур Хятан гүрэн ч газар нутгаа тэлж байв. 924-925 онд Абаожи туюухун, тангуд, уйгур, зүбү зэрэг нүүдэлчин, хагас нүүдэлчин гаралтай улс түмнүүдийг эрхшээлдээ оруулахаар 3 чиглэлээр хөдөлжээ. Эхнийх нь баруун хойд зүгт Монголын өндөрлөгийг чиглэн У-гү шань, цаашлан Хуйхучен хүрч, тэнд эртний түрэг уйгурын бичээсийг арилган, оронд нь хятанчуудын хийсэн үйлсийг алдаршуулан сийлж бичэж үлдээгээд улмаар Хүмүси уулын нүүдэлчдийг эзэлсэн байна. Удаах нь говийн элсэн цөлийг туулж бурханы шашинт Фүтүчэн буюу Гаочангийн Уйгурын нийслэл Бышбалык хотыг эзэлжээ. Үүнээс хоёр сарын дараа өнөөгийн Ганьсугийн  хоолойд орших Ганьжоу хотыг дайрч, түүний захирагч Билгэ гэгчийг олзлон улмаар Ганьжоугийн уйгуруудын хаан Ормуздыг дагаар оруулав. 925 онд бас нэгэн цэргийн хүч Иньшань уул хавьд нутагладаг нүүдэлчид болон Ордосын зүүн-хойт хэсгийн туюухун, Дансян буюу Тангудын зарим нутаг руу довтолж эзэлжээ.

Абаожи энэ аян дайнаас эргэж ирээд Манжуурын талыг эрхшээлдээ бүтэн оруулах зорилготой дараагийн томоохон аян дайныг 925 оны сүүлээр эхлүүлэв. Их төлөв мохэ нүүдэлчид болон мөхсөн Когүрю улсын үлдэгдлээс бүрдсэн Бохай улс нь (713-926) Манжуурын зүүн хойд хэсэг, Солонгосын хойг, Оросын алс дорнодын Приморийн хязгаарыг хамран оршиж байв. Энэ үеэс Тан улсыг мөхөх хүртэл хятанчуудаас гадна хуурай замаар түрэгүүд болон Солонгосын нэгдсэн Шилла улс (676-935), 918 оноос Корёо улс (918-1392), далайгаар Японтой хиллэж байсан юм.

926 оны эхээр Абаожи Бохай улсын хамгийн баруун цэгт орших Фуюйфу-д хүрч эзэлсний дараа Бохайн цэргийн гол хүчтэй тулж няцаагаад умард, өмнөд жигүүрээр салж, Тэ Инсөнь (906-926) хааны нийслэл Хуханьчэн хотыг бүслэн авчээ. Тэ Инсөнь хаан бууж өгсөн ч дараа нь эсэргүүцэн босчээ. Абаожи бослогыг хялбархан дарж Бохай улсыг мөхөөснийг албан ёсоор зарлав. Үүний дара Бохай улсын умард, өмнөд, дорнодын гол хотууд дагаар орсноо хүлээн зөвшөөрчээ. Ийнхүү Абаожи тус улсыг мөхөөгөөд нэрийг нь Дундань буюу Зүүн Дань улс, нийслэийг нь Тяньфу болгон өөрчлөөд хаанаар нь Абаожиг залгамжлагчаар тодроод байсан ууган хүү Бэй-г сонгожээ. Бохай улсыг дарснаар умард хятадад Хожуу Тан улсыг эс тооцвол Хятан гүрэнтэй эн зэрэгцэх улс үгүй болж, Манжуурын талд амьдарч байсан түнгүс зүрчид угсааны аймгуудаас гадна Япон, Корёо, Зүбү, Татар мөн Тангуд, Уйгур зэрэг улсуудаас алба гувчуур өргөх болсон байна.

Абаожи хаан Бохай улсыг мөхөөгөөд буцаж явахдаа өвчин тусаж 926 оны 7 сард 54 насандаа өөд болов. Түүний цогцсыг удаахь жил нь Хятаны нийслэл хотоос зүүн-өмнө зүгт 30 км-т орших Сайлэмүгэ гэх уулын бэлд буй “Өвөг дээдсийн бунхан”-д оршуулжээ. Түүний үйл хэргийг үргэлжлүүлж 927 онд Абаожийгийн хоёр дахь хүү Яогу буюу Елюй Дэгуан (902-947) хаан ширээ залгамжлав.

“Монголын эртний түүх”  

Хожуу Уйгурын хаант улсын сүүлчийн хаан Чжансинь (833-839), Уйгур улсын мөхөл

Чжансинь хааны бүрэн цол нь Ай Дэнли Лоимү Мишихи Цзюйлү Бицзя Чжансинь болой. 833 оны 5 сард Вэнцзун хаан Уйгурын шинэ хаанд зориулан хаан өргөмжлөх бичиг бичүүлэв. Дараа нь тэрбээр Тан Хунши-г бусад элчийн хамт зарж гашуудал илэрхийлж, хаан өргөмжилжилсөн бичгээ хүргүүлсэн ба Тан Хунши 835 оны 6 сард нутаг буцжээ.

833 оны 7 сард Ли Чан тэргүүтэй Уйгурын элч Тангийн ордонд очив. Хэдун-гийн цэргийн захирагч цзедуши Ли Цай-и, Уйгурын элч нар эрт үеийнх шигээ Хятадад хүч хэрэглэвэл ноцтой үр дагаварт хүрнэ гэж сэрэмжлүүлсэн нь Уйгурын идэрхэг хүчирхэг үе хэдийнээ улиран одсоныг илтгэнэ. Ли Чан биеэ зөв авч явахыг даруухнаар зөвшөөрчээ.

835 оны 6 сард Уйгурын элчин Тайхэ гүнжийн бэлэглэсэн 7 эмэгтэй харваач, 2 шато хүүхдийг Тангийн ордонд авчрав. 837 оны 1,11 сар, 839 оны 3 сард Уйгурын элч Тан улсад очжээ.

839 оны өвөл их зуд болсон ба улмаар тахал дэгдсэн байна. Цас их унаснаас үхэр, хонь ихэд хиарчээ. Яг энэ үед Цзюйлү Мохэ (Күлүг Бага) ноён Хиргисүүд лүгээ нэгдэж буман морьтноор Уйгурын нийслэл Хар балгасыг довтлон Чжансинь хааныг хороогоод Цзюйлофу-г цаазаар аваачин орд гэрийг нь түймэрдэв. Сайд Сичжи Пандэлэ 15 аймгийг аван Карлукийг тэмцэв. Үлдсэн нь Төвд, Аньси руу одов. Түүний хойно хааны аймгийн 13 ураг Уцзе Дэлэ-г хаан өргөмжлөөд өмнө зүг Цоцзышань уулаар нутаглажээ.

Тангийн шинэ хаан Уцзун, Ли Юн-ийг Уйгурт илгээж 840 оны 2 сарын 20-ноос эхлэн төр барих болсноо мэдэгдсэн байна. Уйгур улсын төр доройтсныг энэ элч өөрийн хаандаа мэдэгджээ. 840 оноор Уйгурын төр мөхсөн гэж үздэг.

“Монголын эртний түүх”

Хожуу Уйгур улсын Чундэ (821-824), Чжаоли (824-832) хаад

Чундэ хааны бүрэн цол нь Тэнло Юйлү Момиши Цзюйцзу Бицзя. 821 оны 5 сард Тан улсаас шинэ хаан өргөмжилсөн бичиг гаргав. Дараа Пэй Тун тэргүүтэй элчээр хаанаар өргөмжилсөн бичгийг илгээж, өмнөх хааны халин одсонд гашуудал илэрхийлжээ.

821 оны 6 сард Уйгурын хаан олон хүнтэй элчийг Тан улсад илгээв. 20000 адуй, 1000 тэмээ, булганы арьс, хаш бүсээс гадна өөр олон зүйл авч очжээ. Элчээр очсон 2000 хүнээс 573-г, 20000 адуунаас 1000-ыг, 1000 тэмээнээс 500-г Чананьд орохыг зөвшөөрч, бусад нь Тайюань-д үлдсэн байна. Дундад улсад урьд өмнө ийм олон элч ирж байгаагүй гэдэг. 821 оны 7 сард Тайхэ гүнжийг ордноос гарган Уйгурын хатан хаан болгон өгөх зарлиг буужээ. Эзэн хаан, У Чжэун-гийн тэргүүлсэн, Тайхэ гүнжийг хамгаалан аваачих, хаан өргөмжилсөн бичиг хүргэх өргөн бүрэлдхүүнтэй элч илгээв. 8 сарын 22-нд гүнжийг хатан хаанд өргөмжилсөн бичиг гарсан байна. Элч нар 8 сарын 22-нд Чанань-аас хөдөлсөн ба зам дагуух хятадууд үдэж өгчээ. Уйгурын хаан гүнжийг угтах хүмүүсийг бас өмнөөс нь илгээв. Гүнжийг авч ирсэн цувааны тэргүүн хэсэг Хар балгасанд 822 оны 2 сарын эхээр ирэв.

Хаан асарт морилж дорно зүг хандан суув. Эсрэг талд нь элч нарт зориулсан эсгий гэрүүдийг барьсан байжээ. Гүнжид Уйгур хувцас өмсгөж өрнө зүг Чундэ хааныг хандуулан мөргүүлэв. Эцэст нь улаан дээл, түүний доогуур охор дээл, шовгор алтан малгай зэрэг хатны хувцас өмсгөн дахин мөргүүлэв. Чингээд 9 Уйгур сайд дамнуурган дээр суулгаад мөрлөн өргөж хааны өргөөг есөнтөө тойруулжээ. Дараа нь гүнж асарт орж хааны дэргэд дорно зүг харан суусан байна. Хятад элч нар хуримын ёслолд оролцож гүнжийг хатан болгоод, хаанд цол өргөмжилсөн бичгийг гардуулжээ. Хаан элч нарт хүнд их бэлэг шагнав. Элч нар Чананьд 822 оны 12 сарын 16-нд буцаж иржээ.

821 оны 7 сард  Чундэ хаан Тан улсад элч илгээж, Тан улстай ураг барилдсан тул Тан улсад төвөг учруулж байгаа Төвдүүдтэй байлдах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлж, цэрэг илгээсэн байна.

822 оны 3 сард Уйгурын хаан Хэбэйд гарсан бослогыг дарахад нь Тан улсад туслуулахаар 3000 цэрэг илгээсэн нь Фэнчжоуд ирээд байсан ч Тангийн хаан туслуулахаас татгалзжээ. Харин буцсан тохиолдолд 7 түмэн хэсэг торго өгнө гэж амалсан байна. 822 оны 4 сард Уйгур цэрэг нутаг буцжээ. 824 оны 12 сард Уйгураас Тан улс руу элч мордсон бөгөөд 825 оны 1 сард очихдоо хаан юугаа тэнгэр болсныг мэдэдсэн байж болох юм.

825 оны 4 сард талийгаач хааны хүү Хэса Дэла-д Ай Дэнли Лоимү Мишихи Бицзя Чжаоли хаан цол өргөмжилж ширээнд залав. 825 оны 4 сард Тан улсын Вэньцзун хаан Юй Жэньвэнь тэргүүтэй элч томилж, Чжаоли-д Уйгурын шинэ хаанд өргөмжилсөн бичиг илгээв. 825 оны 7 сард Тангийн хаан элч Тянь Уфэн-д төрийн тамга, торгон жууз тэрэг 12-ыг өгч илгээсэн байна. Уйгурын хаан 7, 11 сард хариу элч илгээжээ. Уйгурын хаан Чжаоли 826 оны 2 сард Тан улсад элч илгээсэн ба элчээр очсон заримыг нь бүр 828 оны 10 сард найранд урьж дайлсан мэдээ байдаг.

832 онд Чжаоли хаан харъяат нартаа алуулжээ. 833 оны 3 сард Ли Ицзе тэргүүтэй элч нар Тангийн ордонд очиж Чжаоли хаан таалал төгссөнийг мэдэгдэж, тэмээ хонь барив. Вэньцзун хаан гашуудал зарлаж, элч нарыг 4 сард нутаг буцахад дайлж цайлан, бэлэг өгч мордуулсан байдаг.

“Монголын эртний түүх”

Хожуу Уйгур улсын Кутлуг (795-805), Күлүг Билгэ (805-808), Бао-и (808-821) хаад

795 онд нас барсан Фэнчэн хаан үргүй бөлгөө. Уйгурын ордныхон сайд Кутлугыг хаан өргөмжлөв. Хаан өргөмжилсөн тухай мэдээг Тан улсад элчээр хүргүүлжээ. 795 оны 6 сард Тангийн төрөөс түшмэл Чжан Цзянь-ийг илгээж Кутлугт Ай Тэнли Лоюйлу Мумиши Хэхулу Бицзя Хуайсинь хаан цол өргөмжлөв. Кутлуг хаан багадаа өнчирч хоцорсон билээ. Нэгэн их ноёны гэрт өссөн бөгөөд цэрэг дайны хэрэгт гүн бодлоготой, авъяас билэгтэй нэгэн байлаа. Тун Бага хааны үед хэд хэдэн удаа цэрэг удирдаж явсан ба Уйгурын ноёд эмээн хүндэтгэдэг байжээ.

797 онд Кутлуг хаан Тангийн ордонд элч илгээсэн байдаг. 805 онд Уйгурын элч Тан улсын хаанд Кутлуг хаан нас барсныг мэдэгджээ.

Кутлуг хааны хүү Күлүг Билгэ 805 онд Тэнгри ябгу Күлүг Билгэ хаан цолтойгоор эцгийн суурийг залгамжлав. 806 онд Күлүг Билгэ хаан Тан улсад хоёр удаа элч илгээжээ. Хоёрдох удаагийн элч нарын дунд анх удаа манихейн шашинтан явсан ба Тангийн хаанаас Лоян, Тайюань хотод манихейн шашины сүм барих зөвшөөрөл гуйхад Тангийн хаан ёсоор болгожээ. Тэр цагаас манихейн шашин Тан улсад дэлгэрч эхлэсэн гэдэг. 

Энэ баримт нь Уйгурууд өөрсдийн нутагтаа, ялангуяа Хар балгасанд манихейн сүм хийдийг хангалттай олныг барьсныг харуулдаг.

808 онд Уйгурын ордноос Тан улсад элч илгээж өмнө нь Тан улсаас Уйгурын хатан болж ирсэн Сянь Ань гүнж  808 оны 3 сард нас барсныг мэдэгджээ. Түүний дараа Уйгараас дахин элч ирж Күлүг Билгэ хаан таалал төгссөнийг мэдэгдэв.  Сянь Ань гүнж Уйгурын ордонд 21 жил амьдарч 4 хааны төрийг үзжээ. Тангийн төрөөс гашуудал зарлав.

808 онд Бао-и хаан Ай Тэнгридэ Кут Болмыш Билгэ цолтойгоор сууринд суув. 809 онд Тангийн Сянцзун хаан Бао-и хаанд захидал илгээсэн байдаг. Уг захианд 806 онд Уйгурын хаанаас явуулсан элчийн хүссэн ёсоор манихейн сүмийг барьж байгаа ба адуу торгоны арилжаанд сэтгэл дундуур байгаагаа мэдэгджээ. 810 он, 813 онуудад Инаньчжу тэргүүтэй Уйгурын элч хоёр удаа Тангийн ордонд ирсэн байна. Хоёрдохь айлчлалаараа ураг барилдах тухай асуусан ч ямар ч хариу өгөөгүй ба харин дайлж цайлж, мөнгөн эдлэл торго бэлэглэн явуулжээ.

814 онд Идэмиши тэргүүтэй 37 элч Тан улсад ирж ураг барилдах тухай дахин асуув. 816 онд Уйгурын элч Тангийн хаанд 80 адуу, 9 тэмээ бэлэг болгон өргөв.

11 сард сард Тан улсаас Ли Сяочэн-г элчээр илгээсэн байна. 817 онд 8 хүн ураг барилдах тухай асуухаар Уйгараас, Тан улсад иржээ. Тэдний дунд манихейн шашинтнууд байсан гэдэг. Элч нарыг буцахаас өмнө найр хийсэн боловч ураг барилдах саналыг зөвшөөрсөнгүй.

Мөн онд Сянцзун хаан Ли Соячэн нарын хүмүүсийг Уйгурт илгээж ураг барилдах саналыг зөвшөөрөөгүй шалтгаанаа хэлүүлжээ. Шалтгаанаа үнэ өртөг өндөр байгаатай холбон тайлбарласан байна.

820 оны эхээр Хэ Таркан тэргүүтэй Уйгур элч нар мөн л ураг барилдах тухай асуухаар Тан улсад очжээ. Сянцзун хаан 2 сарын 14-нд нас барахаасаа өмнө тэднийг хүлээн авсан ба эцэст нь ураг барилдахыг хүлээн зөвшөөрсөн байна. Элч нарыг шинэ хаан Муцзун 4 сарын 17-нд хүлээн авч уулзсан ба элч нар тэр өдөртөө буцжээ. 821 оны эхээр Бао-и хаан нас барсан мэдээг Тан улсад Уйгарын элч хүргэжээ. Тангийн хаан Муцзун 3 сарын 31-нд гашуудал зарлав.

"Монголын эртний түүх"

Уйгурын хожуу хаант улсын Пангуань Дэли (789-790) болон Фэнчэн (790-795) хаад

789 онд Тун Бага хааныг нас барахад түүний хүү Пангуань Дэли цолтойгоор сууринд өргөмжлөгдөв. Түүнийг бас Долосы хаан гэж нэрлэсэн байдаг. 789 оны 12 сард Тангийн Дэцзун хаан Го Фэн-г Уйгурт илгээж шинэ хаанд Лонму Миши Цзюйду Бицзя Чжунчжэнь хаан цол өргөмжилсөн бичиг явуулжээ.790 оны 3 сард Уйгурууд Тан улсад хариу элч илгээсэн байна. Элч нарт Тан улс 300000 хэсэг торгыг адуугаар арилжихаар өгчээ. 

Энэ үед Төвдүүд Шато аймгийн тусламжтайгаар Тан улсын баруун хойд хязгаарын Бэйтин хотод халдав. Жанжин сайд Ян Сигу цэргээ авч Чичжоу хот руу зугтсан тул Бэйтин эзлэгджээ. Уйгурын хэдэн түмэн хүчирхэг цэрэг Бэйтинийг авахаар тулалдсан боловч төвдүүдэд гуравны хоёр нь хядагдлаа. Карлукууд Шэньтучуань-ийг эзлэв. Уйгур аймгууд дайжиж урагш зугтжээ.

790 онд их хатан Е гүнж Пангуань Дэли хаанд хор өгч хөнөөв. Хатан Пүгү Хуайэнь-ий ач охин байлаа. Пүгү Хуайэнь-ий хүү Уйгурын еху (ябгу) байсан учраас түүний охиныг тийнхүү Е хатан гэж нэрийджээ. Пангуань Дэли хааны дүү ширээнд суув. Ихэс сайд нар ордныхонтой нийлэн шинэ хааныг бас хороов. 790 оны сүүлээр Даби Тан улсад очиж насан бага Ачжо хаан ширээнд сууж байгааг мэдэгджээ.

Фэнчэн хаан 791 оны 2 сард Тан улсад элч илгээжээ. Дэцзун хаан Юй Шэнь-ийг илгээж хаан өргөмжилсөн бичиг хүргүүлэв. Мөн оны 6 сард Фэнчэн хаан Люйчжы Тарканыг илгээж 758 онд Хар балгасанд очсон Нинго гүнж нас барсныг дуулгав. Гүнж сүүлд Уйгурын хааны ордноос гарч тусдаа аж төрж байжээ. 2 хүү төрүүлснийг нь Тун Бага хаан хороожээ. Дэцзун хаан Нинго гүнжийн нас барсны учир гашуудал зарлав.

9 сард Фэнчэн хаан Тангийн ордонд элч илгээж Бэйтинд олзолсон төвд, карлук хүмүүс бас амьтан бэлэглэв. 10 сард мөн Линчжоу-гаас олзолсон төвдүүдийг Тангийн ордонд хүргүүлжээ. 792 оны 1 сард Уйгур захирагч сайд Шачжи олзолсон төвд ноён Шанцзешинг Чананьд Дэцзун хаанд бэлэг болгов өгөв. 792 оны 4,5-р сад Фэнчэн хаан Тангийн ордон луу элч илгээхэд аль нэгэнд нь Яклакар Лин байлцжээ. Лин угтаа Люй хэмээх хятад хүн байсан бөгөөд Уйгурын хааны ордонд хүмүүжжээ. Тиймээс Яклакар удмын нэрийг зүүх болсон байна. Дэцзун хаан түүнийг дээд албан тушаалд томилж төрдөө хэрэглэжээ.

793 оны 10 сард Фэнчэн хаан Тангийн ордонд элч мордуулав. 795 оны эхээр Уйгурын элч Тан улсад ирж Фэнчэн хаан таалал төгссөнийг мэдэгджээ. Дэцзун хаан гашуудал зарлав. Фэнчэн хаан үргүй бөлгөө.

“Монголын эртний түүх”