Цагаан суварга

   Цагаан суварга бол Дундговь аймгийн Өлзийт сумын нутаг дахь Дэл уулнаас баруун хойно орших эгц цавчим мөргөцөг. Эрт цагийн далайн ёроолын шаварлаг хурдас он цагийн эрхэнд эвдэрч эрэг ганга, мөргөцөг үүсгэсэн хэмээн үздэг. Мөргөцөгийн хана нь зүүн тийшээ харсан байдаг учраас баруун талаасаа харагдахгүй. Өндөр нь 60-аад метр, өргөн нь нийтдээ 400-гаад метр үргэлжилдэг, 90 хэмийн эгц эрэгтэй. Алсаас харахад хот балгас мэт сүртэй. Үнэхээр сайхан газар.

Зорголхайрхан уул

 Төв аймаг Баян-Өнжүүл сум. Зорголхайрхан уул. 
Нутгийнхан энэ уулыг хүзүүгээ нугалаад хэвтэж байгаа согоо гэдэг. Энэ уул 1202 онд Чингис хаан Ван хаан хоёр эцэг хүү болон хамт нутаглаж явсан гэж Монголын нууц товчооноо тэмдэглэгдсэн түүхэн газар . Өндөр цэг нь далайн түвшнээс дээш 1668 м бөгөөд том жижиг 3 агуйтай монголын үзэсгэлэнт боржин чулуун уул. Уулын урд байх жижиг толгойг морин толгой гэх ба хадны завсраас зүтгэн гарч ирж байгаа морины хэлбэртэй хад бүхий энэ газрыг нутгийнхан жил бүр тахиж морьдынхоо хийморийг сэргээдэг уламжлалтай.

Ховдын цэнхэр хязгаарт

Ихэс нуурын хөвөөнд хоносон бид сайхан цайлж аваад Ховд аймгийн Дарви сум руу хөдөллөө. Аавын минь нутаг. Сэтгэлдээ төсөөлж байснаас биш нэг ч ирж байгаагүй аавын маань төрсөн нутаг. Бид аав маань яг хаана төрсөн гэдгийг сайн мэдэхгүй ч Мөнгөн аяга багийн нутгаар нутаглаж явсан гэдгийг мэднэ. Сутай хайрхан Дарвийн нурууны хоорондох хөндийгээр гүйлгэхэд Говь-Алтайн Дарвиас 70 км зайтай.

Бид Тунгалагын булагаар дайраад цааш Дөргөн нуурын хөвөөнд эртхэн очиж амрах төлөвлөгөөтэй. Даанч сумын төв дээр нэг дугуй янзлуулах гэж өдрийн талыг харамсалтайгаар өнгөрөөв. Зун сумын төвдөө хүн цөөтэй байдаг болтой, төв зам дагуу гэхэд ганц дугуй засвар онгорхой, тэр нь арын хаалга ихтэй гэж байгаа. Бидний сэтгэл яараастай. Дугуйгаа янзлуулж аваад сумын төвийн арын голыг гарч Тунгалагийн булагийг зорилоо. Тунгалаг уст энэ сайхан булагийн дэргэд аав минь төрсөн байх өндөр магадлалтай. Хотоос гарахдаа авга нараасаа асууж сураглаж хэдэн газар точклосон юм.

Булагийн дэргэдэх овоонд мөргөлөө, идээ ундаагаа ч өргөлөө. Баруун талд нь Бумбат хайрхан сүртэй сайхан харагдана. Эндээс нутгийнхан Далай хэмээн дуудах, үнэхээр ч далай аятай сүртэй сайхан их уст Дөргөн нуур чигээрээ явбал 30 хүрэхгүй км, гэхдээ баруун талаасаа очихгүй бол элс, сул шороо ихтэй юм. Бид Дөргөн нуурын урд хөвөөн дээр байх Жанжин овоонд ирлээ, мөргөлөө. Гэнэт тэнгэрт давхар солонго татан, салхи зөөлнөөр үлээж Дөргөн нуур биднийг үнэхээр сайхнаар хүлээж авсан. Салхигүй бол шумуул гэдэг амьтан дамжлаад явчихаар их байх юм билээ. Усанд орж оройжин л  том жижиггүй бужигналаа. Бүрэнхий болоход  нуураасаа жаахан зайтай байх айлын хажууд очиж хоноё гээд хөдөлтөл элсэнд сууж баахан эргэлдлээ. Нуур маань явуулах үнэн дургүй байна. Бид хайсан газраа олсон болтой, аав минь энд л, Дөргөн нуурын хөвөөнд төржээ.

Өглөө эртлэн босч бас баахан зураглаж аваад дараа дахин дахин ирэхийн ерөөл тавьж Манхан сумын Гурван сэнхэрийн агуй үзэж сонирхохоор Бумбат хайрханаа чиглэн хөдөллөө. Эндээс Манхан сум орох ганц замтай. Энэ зам Бумбат хайрхан Жаргалант хайрхан гээд хоёр сайхан хайрханы дундуур нэгэн хөтөл дээгүүр давж  уруудаад хэсэг элстэй. Нутгийн хүмүүс биднийг элсээр гарч амжихгүй байхаа, урдуураа Бумбат хайрханаа  эсвэл хойгуураа Жаргалант хайрханаа тойрч явахыг зөвлөж байлаа. Тойроход хэтэрхий хол, тэгээд ч элсэнд явах бэлтгэл нэгэнт хангагдсан гэж үзсэн бид элсээр дайрч Манхан сум хүрэхээр шийдэв. Элсээр ч бэлтгэл хангагдсан тамирчин шиг л гараад явчлаа. Өөшийн голыг гармаар гарч Манхан сумын хойхно төв зам дээр байх колонкоос замаа заалгаж аваад сумын төвөөр оролгүй шууд агуйгаа чиглэв.  Агуйн наахна үерлэсэн Хойд сэнхэрийн голыг гарав. Уулын ширүүн урсгалт энэ гол үерлэсэн үедээ эвгүй юм. Алдарт Гурван сэнхэрийн агуйдаа ирлээ. Өндөрт хоёр зэрэгцээ агуй байх. Том нь ч бол ёстой том, олон хунхтай. Дотор нь ороход хүй нэгдлийн хүмүүс нааш цааш хөлхөлдөж, хэвтэх нь хэвтэж ер нь яаж л бол яаж кино хийхээр том юмаа. Хунхандаа сууж байгаад л зурагнуудаа зурж байгаа нь нүдэнд харагдаж байна.

Бүрэнхий болж байхад бидний хэд Ховд хотын Буянт буудалд тухалж авсан байлаа. Ховд хот анх 1685-1717 онд Монгол цэргийн бэхлэлт гэж сууриа тавьж байсан эртний хот. Өглөө эртлэн олон үндэстэн ястны эл хотоор зугаацах нь зугаацаж, машин тэргэндээ засвар үйлчилгээ хийх нь хийцгээж үдээс хойш онгоц тосож “хангалтаа” аваад Буянт, Мянгад сумдаар дайрч Хар ус нуурын хөвөөн дээр хонохоор хөдөлсөн юм. Замдаа Буянт гол, Борогчны рашаан, Ямаат уул, Ховд гол гээд зогсож зураг авсан шигээ тааваараа явав. Явсаар Хар ус нуурын хөвөөн дээр хоноглолоо. Энэ бол  аялалын хамгийн хүнд шөнө байлаа. Шумуул гэж амьтан энд ямар ч тос түрхсэн, ямар ч их утаа май тавьсан үнэн тоохгүй дээрэлхэх юмаа. Ховдын шумуул овоо юм байна лээ. Өглөө нь хам хум майхнаа буулгаж аваад Дөргөний усан цахилгаан станц чиглэн зугтсаан, зугтсан.

Үзэсгэлэнт сайхан газар байрласан Дөргөн сумыг дайрч Чоно харайхын хавцлыг сонирхохоор цаашиллаа. Харин хавцлыг маань боож хиймэл нуур үүсгэн Дөргөний усан цахилгаан станцыг  байгуулжээ. Хүний гараар нурааж ч байна, бүтээж ч байна. Чоно харайхын хавцал хайран ч Чоно харайхын гол урсдагаараа урсаж л байна. Улс орны эрчим хүчинд хувь нэмрээ оруулж байгаа Дөргөний усан цахилгаан станц хэвийн ажиллаж л байна. Өөр юу хэрэгтэй гэж гээд л  зураглах ажлаа зогсолтгүй л хийж явлаа, манайхан.

Бид Тээлийн голын гүүрээр гарч  Завхан голын хөвөөн дээр алжаал юугаа тайлж амрахаар эрт буулаа. Тээлийн голоос загас барьж, Завхан голынхоо усанд орсон шигээ өдрийг сайхан өнгөрөөв. Завхан голтой хоёрдохоо таарч байгаа нь энэ. Хомбого толгойн дэргэд урсаж байсан Завхан гол маань шуугин шаагиж байсан бол энд бол элсний нүүдэл шиг чимээгүй. Чулуугүй, элсэн дээгүүр урсаж байгаа болохоор амарч хэвтэж байхад үнэхээр таарсан газар юм. Ховдод өнгөрөөсөн  сүүлийн өдөр дууслаа, үүнээс цааш Завхан нутаг залгана... 

Хабул хаанаас Есүхэй баатар хүртэл

Эргүнэ хунгийн домог үргэлжилсээр... Алунгоо эхийн таван хүүхдийн бага нь Бодончир билээ. Бодончирын хүү Хабич баатар, түүний хүү Мэнэн тудун билээ. Мэнэн тудуны бага хүү Хайду,түүний гурван хөвгүүний ахмад нь Байшонхор догшин билээ. Байшонхорын хоёр хөвгүүний ахмад нь Хамаг монголын хаан Хабул.

Хабул ханы үед Алтан улс мандаж Киданыг дарж зэвсгийг баруун тийш хандуулан монголыг сэргийлж байсан цаг. Алтан улсын хаан Хабулыг хүчирхэгжиж буйг мэдэн элч илгээсэнд тэрээр Алтан улсын нийслэлд ирэхэд ихэд найр хурим болон зочилжээ. Хабул хаан хорлогдохоос сэрэмжилж ихэд хянуур байсан ч нэг өдөр согтож Алтан улсын хааны сахлыг чангаан агсан тавьж ч үзэж.  Түүнийг буцсаны дараа зүрчид хаан Ху ша ху хэмээх жанжиндаа цэрэг өгч монгол руу илгээсэнд Хабул хан нутгийн гүнд оруулан түүнийг бутцохиж цаашлаад зүрчидийн хорин долоон цайзыг өөртөө хураан авч Алтан улсаас жил бүр үлэмжхэн хэмжээний үхэр хонь амуу татварлаж байхаар болжээ. Хабул хаан долоон хөвгүүнтэй ч хан орыг авга ах Сэнгүн билгэгийн хүү Амбагайд гэрээсэлжээ.

Хабул ханы хоёрдохь хүү бол Бартан баатар. Бартан баатар дөрвөн хөвгүүнтэй бөгөөд гуравдахь хүү нь Есүхэй баатар билээ. Есүхэй баатар монгол аймгийн зонхилогч эзэнтэн байв. Тэр татар аймаг болон хятад цэргүүдтэй олонтой тулалдан дийлж явсан зоригтон баатар. Тэр Өүлэн, Сочигэл хоёр эхнэртэй. Өүлэн эхээс Тэмүжин, Хасар, Хачиун, Тэмүгэ гэж дөрвөн хүү Тэмүлэн нэрт нэг охин төржээ. Харин Сочигэл эхээс Бэгтэр, Бэлгүдэй хоёр хүү төрж. Есүхэй баатар Тэмүжинг арван настай байхад түүнд бэр гуйж Хонгирадын Дай сэцэнтэй сүй бэлэг тавиад буцаж харих замдаа татар иргэнд хорлогдон үгүй болжээ.

Баяннуур

Завхан аймгийн Сантмаргац суманд орших Баяннуур нь сумын төвөөс 25-30 км зайд оршдог, уртаараа 30 км, өргөнөөрөө 18 км, гүн 12-80 м, толь мэт тунгалаг, загасны их нөөцтэй нуур юм. Нуурын өмнө зах нь алдарт Бор хярын элсэн манханд тулж үзэсгэлэнт булан тохой, шугуй, баян бүрд үүсгэдэг зэлүүд онгон газар юм. Дулааны улиралд олон төрлийн нүүдлийн шувууд ирж зусдаг бөгөөд нуурын өмнөх шугуйд зэгсний гахай, ондатор, аргал зэрэг ан амьтадтай.

Бигэр Номун ханы хүрээний туурь

Бигэр Номун ханы эртний алдарт хийдийн туурь. Бигэр Номун ханы хүрээ Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын нутаг Их булаг гэдэг газар байсан байна. Одоо энэ туурь л үлджээ.

Хаалган Цахирын уул

Говь-Алтай аймгийн Бигэр, Цогт сумын дунд орших Хаалган Цахирын уулс. Өндөр цэг нь далайн түвшнээс дээш 3670м.