Өндөр их хааны өлгий нутаг бас өргөн их дорнын талаар

2016 оны зун цаг. Зүүн зүгийн нутгаар гэж байгаад зарладаг цаг агаар үнэн байж, монгол орны маань дорно зүг гандуу тачирхан байлаа. Бид Улаанбаатараас  Хар зүрх уулын дэргэдэх Хөх нуурыг зорин аялалаа эхлүүлсэн  юм. Төв замаасаа салаад 30 гаруй км шорон замаар явдаг ч  зам бартаагүй тул давхисаар Хөх нууранд эрт ирлээ. Дөнгөж наадмын дараа болохоор хүн машин ёстой хөлхөж байна. Урьд нь бараг таван жилийн өмнө ирж байсан газар шүү дээ. Их өөрчлөгджээ. Хүмүүс их ирдэг болж, урьд нь ганц амралт байсан бол одоо олон болж , хаалт хашилт их болж, түүнээ дагаад машин явж чадах болгоноор зам гаргаж, их хөлийн газар болжээ.
Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал сумын нутаг Хар зүрхний Хөх нуур бол манай түүхийн дурсгалт газруудын нэг билээ. 1189 онд Тэмүжин Хамаг Монголын хаанд Чингис цолтой өргөмжлөгдсөн газар бөгөөд “Монголын нууц товчоо”-нд хэдэнтээ дурьдагдана. Их хаан бага балчир насандаа Тайчуудад баригдан хоригдож байхдаа Сорхон шарынхны тусламжтай оргоод гэрийнхнээ олж,  Өвөр Хүрэлхи доторх Хар зүрхний Хөх нуурт ирэн тарвага зурам агнаж, идэн хэсэг амьдарсан байгаа юм. Бас эцгийн сүйлж өгсөн Бөртэг аваад нутаг буцахад нь хадам аав, ээж хоёр нь хүргэж өгөхөөр хамт явсан ч Дай сэцэн замаасаа буцан, эх Цотан нь Хөх нуур хүртэл хамт явсан хэмээн "Нууц товчоо"-ноо өгүүлдэг. Хөх нуур түүхэн дурсгалт газраас гадна байгалийн үзэсгэлэнт газар билээ. Өврөөрөө модгүй араараа модтой Хар зүрх уулын хормой дор их бага хоёр нуур бий. Хүний хөлд дарагдаагүй сайхан цагт хандгай орж ирэн ус уучихаад явдаг байсан газар гэх.Бид нэг муурын байшин олж төвхнөөд, хотоос ихэд замбараагүй ачсан ачаагаа янзалчихаад,  эргэн тойрноороо хэсэг зугааллаа, зураглалаа.Маргааш өглөө нь шиврээ борооноор олны хөлөөс дайжин,  Хангал нуураар Балдан бэрээвэн хийд орохоор эртхэн хөдлөв. Цэнхэрийн голоо гараад зүүн тийш хорь гаран км явахад Өмнөдэлгэр сумын нутаг Таван толгой хэмээх газар Түрэгийн үеийн тахилын онгон таарах ба нутгийнхан энэ газрыг Чингисийн тулга гэж нэрлэдэг аж. Тус тахилын онгоны хашлага хавтгай чулууных нь хээ нь уран гоёмсог агаад ихэд тод хадгалагдан үлджээ. Цаашаа Өвөр элгэний голоо гараад бас хорь орчим км яваад Хангал нууранд хүрнэ. Чингис хааны адуун сүргийн нутаг, эмнэг хангалынх өлгий болсон энэ нуурын урт 2 км, өргөн хэсгээрээ 1 км хүрэх хэмжээний үзэсгэлэнт нуур аж. Хангал нуураас Бэрээвэн хийд бас л хорь орчим км. Өмнө талд нь луу мэт Арвангурван Сансар уул, өрнө талд барс мэт Баянхараат уул, умар нь жигүүртний хаан гарьд мэт Мөнх-Өлзийт, дорно талд нь арслан мэт Баянхангай уул сүндэрлэнэ.  Ийм дөрвөн хүчтэний дунд үзэсгэлэнт байгалийн дундаа халхын Утай Гүмбэн гэх Балдан Бэрээвэн хийд оршино. Горооны замаар тойроод ирэхэд үзэж харах зүйл арвин, хийх зан үйл ч элбэг тул нэлээн цаг хугацаа орох бөгөөд бид ч зан үйлээ гүйцээчихээд эргэж, Жаргалант голоо гарч хонолоо. Өглөө эрт нутгийн эгчийн зөвлөснөөр Бэрээвэн овоонд эрчүүд нь мөргөж, Номт ууланл очиж хадаар урласан байгалийн бүтээл, монгол орны газрын зургийг үзэж сонирхлоо. Эндээсээ Жаргалант голынхоо хойд биеийг барьж явсаар Дунд жаргалантын буган чулуун цогцолборт хүрэв. Энд таван буган чулуу, хэд хэдэн дөрвөлжин булш байна. Дунд Жаргалантын голын энэ хөндийг Мэргэдийг дарсныхаа дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр хамт нутаглаж яваад салж, Тэмүжины хөсөг шөнөжин явсаар буусан Айл харган хэмээх газар гэж үздэг. Эндээсээ Жаргалантынхаа голоо даган хөвөрсөөр Ар нуур хэмээх жижиг нуурыг өнгөрөн голоо орхин алдарт  “Нууц товчоо”-ны Хорхунаг Жубурын хөндий буюу Хурхын голын хөндийн хойд биеэр давхисаар Биндэр нуурын ард орших Биндэр овоон дээр ирлээ. Овооныхоо зүүн доод биед байх Рашаан хадны дэргэд нэгэн үхэртэй сүүдэр “булаалдан” байж  тухлан цайлж суух зуураа монгол овог аймгуудын тамганы иж бүрэн цуглуулга, түүний эргэн тойрны сүг зураг, бичиг үсэгийн дурсгалыг үзэж өнө эртний түүхийн жимээр хэсэг саатав. Монгол нутаг минь түүхийн өлгий нутаг юм аа.

“Монголын нууц товчоо”- нд Бидэр хошуу хэмээн гардаг энэ Биндэр овооноос зүүн хойшоо 10 орчим км-т Дайчин хэмээх уулын оройг ороон босгосон 3 км урт өндөр нь зарим газраа 3 метр ч хүрэх өргөн нь 2.5 метр зузаан нэг хэрэм байх нь Өглөгчийн хэрэм  гэнэ. Үүнийг эрдэмтэд Хятан улсын үед хамааруулан үздэг байсан ч сүүлийн үеийн судалгаагаар 13-14 дүгээр зууны үед хамаарагдах дурсгал болохыг баримтаар нотолж байгаа бололтой. Хэрэмийн голд байх өндөр хадан цохиог нутгийнхан Чингисийн морины уяа нэрлэх аж. Өглөгчийн хэрэмнээс Батширээт сумын төв 40 орчим км. Бархын гол, Эгийн голдоо шинэ модон гүүр барьж,  зам ч саадгүй сайхан болжээ. Манай орны хамгийн их ой модтой сумдын  нэг Батширээт нь Эгийн голын хөвөөнд орших,  буриад түмний нутаг билээ. Энэ өдөр олон сайхан түүхийн дурсгалтай танилцсан манайхан алжаал юугаа нь тайлж, сумын төвийн дэн буудал сайхан амарцгааж өнжлөө. Аялал дөнгөж эхэлж байна даа.

Өглөө эртлэн сумын  “Зайсан толгой”-д гарч, орчноо тольдлоо,  ёроолд нь буй хүүхдийн тоглоомын талбайд хүүхдүүдээ ч жаал баясгалаа. Ингээд Эг, Барх голоо гарч,  Биндэр сумаар дамжин, Баян-Адрага сум хүрэхээр хөдлөв. Өдөр нь Биндэр сумын наадамтай таарч, билэгшээн наадмын хуушуур зооглонгоо Онон голын үзэмжийг бишрэн даган давхисаар Баян-Адрага суманд  ирлээ. Монголын сүүлчийн хаан Богд гэгээний хатдын  эл нутаг хатаддаа зориулж  Монгол  хатдын өргөө цогцолбор байгуулж, бүр  музей ажиллуулан,  аялагчдад зориулан үүдээ нээжээ.Баян-Адрага сум бол монголчуудын өвөг,  хүннү нарын өлгий нутаг. Сумын төвийн дэргэдэх Дуурилаг нарсан ой хөрсөн дороо хүннү нарын дурсгалыг 2,3 мянган жил хадгалсаар өдий хүрчээ. Дуурилаг нарсанд малтсан  хүннүгийн язгууртны булш монгол нутгаас олдсон хүннүгийн язгууртнуудын арав хүрэхгүй булшны нэг бөгөөд хүннү нарын зүүн жигүүрийг захирч байсан язгууртны булш гэж үздэг.
Дуурилаг нарс хэмээх их нарсан ой бол үнэхээр сайхан, сэтгэл татам. Манайхан хэдэд ч их л таалагдаж байгаа болтой, ойн гүн уруу шуугин  орж майхан саваа барьж хээрээр гэр хийж, хэцээр дээр хийн хоноглохоор төхөөрцгөөлөө.Шинэ өдрийг аажуухан цайлж эхлүүлчихээд, Онон голыг сумын төвөөс холгүй бирваазаар гарч Дадал сум уруу хөдлөв. Голоо гараад л гандуу шар нутаг угтсан даа. Бороо хур бага болохоор зам цагаан, гол ус нь элдэв шавар намаггүй  тул тоостойгоо уралдаад л Дадал сум хүрч Гурван нуурын дэргэд нэгэн жуулчны баазад буулаа. Буриад зон, мод хоёр нийлсэн газар болохоор эндхийн жуулчны баазууд ихэвчлэн сайхан дүнзэн байшингууд байх.Эрт буусан бид эргэн тойрноор алхалж, орой зарим нь галын наадамлаж, галаа тойрон бүжих буриад түмний ёохор бүжиг сонирхож өдрийг их л зугаатай өнгөрөөв.
Бид  өглөө нь ургахын улаан нарнаар, соц нийгмийн хэцүү үед босгосон Чингис хааныхаа ганц  гэрэлт хөшөөнд мөргөж ёслов. Тэмүүжин хүүгийн төрсөн газар Дэлүүн болдогт сөгдөж мөргөв. Их хааны ундаалж явсан Хажуу булгаас сүслэж амсав. Энэ их хүний хойчис болон  энэ монгол орондоо төрсөндөө бахархан, сэтгэл сэргэн хөгжөн баясав. Амьдрал сайхан, Монгол хүн болж төрсөн нь минь бүр сайхан. Монгол нутгийг минь мөнх хөх тэнгэр үүрд  ивээж яваг!Өдөр дунд гэхэд бид Балжийн голоо гармаар гараад Агац баг хүрч цаашлан Дэгэн жигэн хэмээх Дэгэн хавцал ууланд Онон гол хашигдаж тохойрсон байгалийн нэгэн үзэсгэлэнт газар хүрч, ёстой л шагшин биширч суулаа. Үнэхээр үзэсгэлэнтэй, энэ сайхан оронд төрсөндөө дахин бахархан баясав. Цаг гандуу ч голын энэ хөндий, Ононгийн их шугуй бидний урмыг хугалсангүй. Үнэхээр гайхалтай.Эндээс бид аажуухан эргэж, Дадал сум хүрч хоночихоод, өглөө нь Онон голоо гүүрээр гарч Норовлин суманд бороотой уралдан буун, машинуудаа баясган банкнуудаа дүүргэж аваад, өндөр их хааны нутгийг орхиж, өргөн их дорнын талыг зорилоо.Бид дорнод нутаг руу  Баян-Уул сумын нутгаар орсон юм. Тэгээд хойгуураа явсаар Эрээнцав хүрээд урагшлан Чойбалсангаар Буйр нуур Халх гол хүрэх төлөвлөгөөтэй. Бид гэдэг маань эгч дүүс тавуулаа гэр бүлтэйгээ долоон том, хүн долоон хүүхэд, гурван машинтай яваа билээ.Энэ зун Дорнод аймаг их гантай, шав шар хөндий тал биднийг угтан өнгөрч байлаа. Баян-Уул сум бол  Ульханаар ОХУ уруу гардаг Чойбалсан хоттой сайжруулсан замаар холбогдсон том суурин газар юм билээ. Буриадууд их болохоор дүнзэн байшин элбэг харагдана.Эндээс Улз голоо дагаж явсааар зочид буудал халуун устай, зочломтгой буриад түмний нутаг Баяндун суманд ирж хонолоо.Дараа өдөр нь  Дашбалбар сумаар дайран Хайчийн цагаан нуур хүрч өдрийн цайгаа уугаад, нэг ихсэх, эргээд багасах Улзаа бараадан Бүст, Галуутайн нуураар дамжин Чулуунхороот сумын төв Эрээнцав хүрч тухлав. Уг нь эндээс Орос уруу гарах санаатай байсан ч хилийн гаднах оросын хот Борзя зайтай тэгээд ч сонирхол татах зүйлгүй гэж нутгийнхан хэлсэн тул тэр бодлоосоо татгалзаж амжаагүй байтал дэлгүүрийн ханан дээрх нэг зураг сонирхол татсан нь Чулуунхороот сумын 9 билүү 7 гайхамшиг. Түүн дээр монгол оронд хоёрхон байдаг гурван улсын хил нийлдэг хилийн баганы зураг байлаа. Тарваган дахын овоо Чулуунхороот сумаас 80 гаруй км зайтай аж. Сумынхан шууд яваад очвол хилийнхэн нэг хүн дагуулж өгөөд үзүүлчихдэг гэх!Найрагч Д.Нямсүрэнгийн Эргэх дөрвөн цагт амьд явах сайхан                                                 Эрээнцавд бороо орох нь сайхан  хэмээн шүлэглэсэн Эрээнцав. Зүүн баруун хэмээн хоёр хуваагдах бөгөөд хилийн боомт гэхэд ихэд ил хуль газар юм. Долоо хоногт нэг удаа Чойбалсан хот уруу галт тэрэг явдаг юм байна. Харамсалтай нэг зүйл гэвэл Улз гол маань энд тасарсан байх юм. Дашбалбар сумын араас л багассаар яваад ийшээгээ тасарчээ. Харамсалтай, дэндүү харамсалтай, эртний их гол ийнхүү татарч байна!

Маршрутаа өөрчлөн эрт гарсан бид хилийн застав дээр үдээс өмнө очсон боловч аз дутаж заставын даргыг түр орлож буй нэг нөхөр биднийг хилийн багана үзүүлэх нь битгий хэл шуурхай групп дуудаж бараг хорих болтой юм болоод явчихлаа. Яаж ч учирлаад бидний хэлсэн,  есөн гайхамшигийнхаа нэгээр сонгосон сумынхны зааж өгсөн үгийг тоосонгүй.  Урам хугарсан бид Шаварт нуураар Баян хан уулынхаа араар шууд Монгол нутгынхаа хамгийн нам дор цэг Хөх нуур чиглэн явлаа. Хөх нуур ч харагдлаа, нэг машины маань нумны улны өнгө хугарчлаа гэж... Гурван улсын хилийн багана үз л гээд байна даа.Хөх нуурандаа хонолоо. Үнэхээр сайхан нутаг ажээ. Маргааш нь буусан газраа өнжиж машин тэргээ янзалж , Эрээнцав уруу хоёр ч  удаа давхиж хот хүрээ,  аймаг сум руу ярьж гүйсээр байгаад хил уруу явах зөвшөөрөлтэй болж авлаа. Хоёр хоног Хөх нууранд хоносон бид өглөө эртлэн Эрээнцаваар Тарваган дахын овоо хэмээх  Монгол улс, ОХУ, БНХАУ-ын хилийн уулзвар ...дугаар тоот багана хүрч хэсэг саатав. Хамгийн хачирхалтай нь хятадын тал багана уруугаа сайжруулсан зам тавьчихсан, тайз маягийн тавцантай хүмүүс давхиж ирээд зураг хөргөө авахуулчихаад буцаад давхичих юм билээ. Манайхан хууль дүрмэндээ ч баригддаг биз, аялал жуулчлал гэсэн ямар ч ухагдхуун тэнд алга. Зүгээр л сумынхан л манай гайхамшиг гэх. Ингээд бид буцаад Эрээнцавын уугуул иргэн мэт Эрээнцавынхаа буудалд гэртээ байгаа мэт  дахиад л хонолоо. Энэ хавиараа л дөрөв тав хоног дасал болтлоо эргэлджээ.Эрээнцаваас  Яхь нуураар Чойбалсан орохоор Гурванзагал сумыг чиглэн эртлэн хөдөлсөн бид, Хөх нуурын эрэгт өглөөний цай ууж хэсэг зураглачихаад , Гурванзагалын наадмын талбайг эзгүйчилж өдрийн ундаа уулаа. Гурванзагал сумын төвд Манлай баатар Дандинсүрэнд зориулсан музей, түүний дурсгалын хөшөө байх аж. Музей нь даанч засвартай байлаа. Төвийн хажууд ширгэж багасаж байгаа ч Сүмийн нуур хэмээх азарга, азаргаар адуу бэлчсэн, сайхан нуур байх юм.Гурванзагалаас  Яхь нуурыг GPS-дээ хийгээд хөдөлсөн юм. Энд нэг алдаа гарсан нь GPS мааньЯхь нуурын зүүн эрэгт аваачсан нь нуур маань тэр талаасаа ширгээд намаг шавар , дов сондуул ихтэй эрэг уруу дөхөхийн аргагүй газар болжээ. Их нуур маань алсад харагдаад байдаг. Уг нь хойноос нь юм уу баруун эргээр нь очсон бол. Ийм л юм боллоо.Чойбалсан хотод  үдээс хойш аажуухан ирлээ. Анхны сэтгэгдэл бол бусад аймгийн төвүүдийг бодвол том суурьшлын бүс юм аа. Хоноглох буудлаа сонгоод маргааш эндээ амарчихаад нөгөөдөр нь эрт алдарт Мэнэнгийн тал Буйр нуур орохоор шийдэцгээгээд, болбол цаашаа Нөмрөгийн дархан газар орохоор тохиров. Чойбалсан хот үзэж харах хөшөө дурсгал их, бас Хэрлэн голынхоо хөвөөгөөр “Найрамдал” нэртэй сайхан цэцэрлэгт хүрээлэнтэй ер нь тун дажгүй шүү. Чойбалсан гуайн морь унасан шинэ хөшөө дөнгөж нээлтээ хийж байх үетэй ч таарлаа.Товлосон өдрөө эртлэн замд гарав. Хилийн гадна гарсан гэх түйрийн утаа биднийг бараг Мэнэнгийн тал хүртэл дагав. Алсын бараа харагдахгүй, осолдохгүй урдах зам маань л харагдаж байлаа. Мэнэнгийн тал маань гандуу, хатсан шар тал угтав. Уг нь ч тэгшхэн  сайхан нутаг юмаа. Мэнэнгийн талд бас нэг асуудал байгаа нь нефтийн цооногууд. Хөрсний бохирдол, гадаргуун эвдрэл гээд л байгальд сөргөөр нөлөөлж байгаа нь илт байна. “Петрочайна дачин тамсаг”-аас цааш зам бол там болжээ.Эрт гарсан бид Буйр нууранд эрт ирлээ. Буудаллах газар хайж хэсэг давхиж байгаад нэг жуулчны бааз сонгон бууж хоёр өдөр сайхан амрахаар тухлав. Буйр нуур үнэхээр сайхан газар юм. Ус нь гүнзгий биш гүехэн, гараад сайхан элстэй. Нуурын ёроол нь бас элсэрхэг тул ороход тухтай хөл гар нухаад байхгүй. Хүүхдүүд ч ёстой нэг шавайгаа ханатал гэдэг шиг усанд орсон доо. Бас завиар аялаж болно. Нар шингэх, нар мандахад талын энэ нуур ямар үзэсгэлэнтэй вэ? Гайхалтай биширмээр тансаг газар.

Хоёр өдөр сайхан амарчихаад Буйрт ирсэнийх Халхын гол түүний дагуух дурсгалууд, боломж гарвал Нөмрөгийн дархан газар үзэж сонирхохоор монгол орныхоо дорно зүг уруу улам цаашиллаа. Халхын гол бол бидний монголчуудын эх нутагтаа хийсэн сүүлчийн дайны гэрч бөгөөд япончуудыг ялан дийлсэн баатарлаг түүхийн өлгий нутаг. Ялалт багаас  Халхгол сумын төв хүртэлх хоёр өртөө газарт олон хөшөө дурсгал бий. Халхгол сум бол үзэж харах зүйл арвин, түүх соёлын дурсгал элбэг нутаг юм.Хөх өндрийн овоогоор дайраад Халх голын хөндий рүү ороход хамгийн түрүүнд То вангийн бүтээсэн хэвтээ Жанрайсаг бурхны Их бурхант цогцолбор таарна. Тэгээд М.Екэйн хөшөө, Ханан хөшөө, С.Сэрээтэрийн дурсгал, онгоцноос унасан бөмбөгний эдгэрээгүй дайны ул мөр гээд л явж өгнө.1939 оны 6 дугаар сард Баянцагааны нуруунд баатарлаг гавъяа байгуулсан зөвлөлтийн танкын бригад командлагчийн дурсгалыг хүндэтгэсэн Яковлевын хөшөө, Монгол дайчдад зориулсан 80 баатрын хөшөө, Зөвлөлтийндайчдад зориулсан 90 баатрын хөшөө, Хамар даваан дээрх Халх голын ялалтын 45 жилийн ойд зориулан 1984 онд босгосон Ялалтын хөшөө гээд л хөшөө дурсгал бол тасрахгүй үргэлжлэнэ дээ. Найрагчийн маань хэлснээр хөшөө тийш очих ардын зам баларсангүй, Халхын голын хөшөө дурсгалууд нь хээр хөдөө, эзгүй талд гэхэд сайхан тохижуулж мод зүлэг их тарьсан байх аж. Монгол орны хамгийн зүүн захын сум Халхгол сум. Хамар давааны бэлд Халхын голын хөвөөнд сайхан байрлалтай сум юм аа. Гэхдээ хүмүүс нь зусландаа гарцгаасан уу ихэд ил хуль байлаа. Харин сайхан хуушууртай байсан шүү.Нөмрөгийн дархан газар уруу явахад асуудал ихтэй юм билээ. Зөвшөөрөл бичиг цаас бүрдүүлэх гээд л... Тиймээс бид Ялалт багын өмнө холгүй байх 13-р зуунд холбогдох Шонх таван толгойн хүн чулуу сонирхчихоод Буйр нууранд хүрч хонохоор буцав. Шонх таван толгойд ирлээ.Түрэгийн үеийн хүн чулууг бодвол хүнийг суугаа байдлаар, бодитоор дээл хувцастай нь дүрсэлсэн нь 13-14р зуунд холбогдох  бөгөөд энд хоорондоо 200 орчим метр зайтай хоёр хүн чулуу байх нь, нэг нь толгой нь тасарч эвлүүлэн тавьсан , нөгөө нь цагаан гантиг чулуугаар урлан хийсэн нь бүтнээр барахгүй шинэ шахуу харагдсан нь эртний хоёр хүн чулууны нэгийг төв музей уруу зөөсний дараа нутгийнхан сэтгэл гарган дуурайлган урлаж яг хуучин байранд нь хожим залсан хөшөө аж.Ингээд бид өглөө эрт гараад шөнө оройтож буудалдаа ирсэн ч үзсэн харсан зүйлдээ сэтгэл хангалуун байлаа. Сарны гэрэл, чийдэнгийн туяанд бужигналдан үзэсгэлэнт Буйрын хөвөөнд үдшийн хоолоо идчихээд маргааш нь цэлгэр тэнүүн дорнодын их талаар давхисаар Чойбалсан хотод ирж хоноглочихоод өглөө эрт нутгийн зүг хүлгийн жолоо залж билээ. Шинэ зам Хэрлэн голын өмнүүр тавигдсан тул Хэрлэн барс хотын туурийг Туг уулнаас, их л холоос дурандсаныг эс тооцвол зам дагаж хөгжил гэж өдөртөө л нийслэл хотоо бараадав. Энэ аялал олон аялалуудын мааь нэг адил сайхан аялал байлаа.

Уушгийн өврийн нэгэн буган чулуу

Хөвсгөл аймаг Бүрэнтогтох сумын нутагт буй Уушигийн өврийн буган чулуун цогцолбор дахь энэ хөшөөний нүүрэн талыг улаан хүрэн зосоор будан улбар шаргал өнгийн хээ гаргасан ба он цагийн эрхээр төвийн хэсгээс бусад хээ бүдгэрч арилжээ. Урд талын дээд хэсэгт нар зурж, 12 буга зурсны 6 том буга нь бүтэн, 4 нь хагас, 2 жижиг буга үзэгдэнэ. Баруун талд нь орой руу чиглэсэн 6 буга, 5 талтай дүрс зурсан байна. Ар талын бугануудын хээ ихэд бүдгэрчээ. Арын дээд хэсэгт нар, зүүн доод талд толь тод харагдана. Зүүн талын буганууд элэгдэж харагдаж мэдэгдэхгүй болжээ.

Монголын сүүлчийн хаан буюуу наймдугаар Богдын тухай зурвасхан

1874 онд да лам Лувсан-Иш тэргүүтэй 8 хүн Богд Жавзандамба хутагтын наймдугаар дүрийг тодруулахаар Их хүрээнээс гарч, Бээжингээр дамжин Лхасад хүрэлцэн очжээ. Далай лам, Банчин богд хоёр ер биш гэгдсэн 9 бяцхан хөвгүүний нэрийг бичиж алтан бумбад хийгээд мөнгөн савхаар сугалж 3 нэр үлдээв. Тэрхүү 3 нэрнээс алтан савхаар сугалж Лхасын ойролцоох нутгийн их язгуурт Гончигцэрэнгийн дөрвөн настай дөтгөөр хүү Агваанлувсан тодров. Түүний бие байдал зан төрх, ааш авир, төв ихэмсэг шинжээрээ түрүүчийн дүртэй их л төстэй байж гэнэ.

Жавзандамба хутагт бол 2500 жилийн тэртээх бурхан багшийн 500 шавийн нэг гэдэг. Тэгээд ертөнцөд дахин тодорсноос хойш 23 удаа хувилжээ. Түүний 10 нь энэтхэгт, 15 нь түвдэд, 2 нь Монголд тодорчээ.

Наймдугаар Богдыг залж ирэхэд Монголд урьдын адил их хөл болжээ. Баруун зуу буюу Лхасад түрүүлж очоод манз барих ёслолд зориулж богдын сангаас 40000 лан, халхын дөрвөн аймгийн засаг хошуу бүрээс 10000 лан, ван засаг ноёдоос 1000 лан мөнгө гаргав. Бяцхан Агваанлувсанг Лхасаас Хөх нуурт залж авчрах унаа хөсгийг түвд, дээд Монгол, Хөх нуурынхан, Их хүрээ хүртэлх уналгыг халх Монголчууд даалаа.

19 сар үргэлжилсэн энэ аянд Агваанлувсан түүний эцэг эх, 3 ах, нэг дүү нь дагалджээ. 1875 оны 10 дугаар сарын 3 ны өдөр наймдугаар Богд их хүрээнээ ирж 5-ны өдөр хутагтын ширээнээ залрав. Энэ ёслолын үеэр манжийн хааны зарлигаар өргөмжлөн “Шашныг мандуулагч, амьтныг жаргуулагч Жавзандамба ламын тамга” гэж монгол, манж, түвдээр бичсэн тамгыг алтан өргөмжлөлийн хамт гардуулжээ.

Агваанлувсангийнхан Их хүрээнээ ирээд хүнийрхэж харилхалгүй эрх дураараа аж төрөв. Эцэг Гончигцэрэн үг дуу цөөнтэй, шулуун шударга, цайлган цагаан сэтгэлтэй, ажилч хичээнгүй нэгэн бол эх Ойдовдулам гэр ахуйн цаг хугацаагүй нүсэр ажилд дассан бөгөөд өдөр бүр маань уншиж, мөргөл үйлдэн Их хүрээг гороолдог байжээ.

Агваанлувсангийн гурван ахыг Лувсанхайдав, Лувсанбалдан, Бадамцэрэн гэх ба дүүг нь Норов гэнэ. Лувсанхайдав шагай харвах дуртай наргианч хүн аж. Догшин сахиусуудыг шүтсээр яваад чойжин болжээ. Түүний байгуулсан “Өршөөлийг хөгжүүлэгч” сүм Чойжин ламын сүм гэж алдаршив. Лувсанхайдав Наймаа гацааны зайсан Дамдины охин Сүрэнхоролтой дэр нийлүүлжээ. Тэдний охин нь Ж.Лхагвасүрэн жанжны эхнэр Дашцэдэн билээ.

Лувсанбалдан нь насаараа нүгнэй сахисан томоохон лам байв. Дүү Норов нь гүжир хамба гэж алдаршжээ. Агваанлувсан ах Бадамцэрэнтэйгээ илүү дотно байлаа. Бадамцэрэн номд сайн. Дүүгээ хаан ширээнд суусны дараа тэрбээр "Богд Жавзандамба хаан ширээнд заларсны нууц түүх ялгуусны хөвгүүний баясгалант хуримын далай” хэмээх ном туурвижээ. 

1880 онд Түшээт хан аймгийн Амгаабазарын зэрэг 4 хошуунд ган гачиг, зуд турхан болж 1000 гаруй хүн өлбөрч үхэж, 7600 гаруй хүн турж үхсэн малын зовлогоор өл залгаж байв. Агваанлувсан тэдэнд зориулж, сангаа нээж 10000 жин шар будаа түгээж байжээ.

1882 онд Дэчингалавын дуган шатав. Өндөр гэгээнээс эхлээд наймдугаар Богд хүртэл 200 жилийн турш цуглуулж хуримтлуулсан хувцас хунар, чимэг зүүлт, бурхан тахил, ном судар Энх-Амгалан хаанаас Бадруулт төр хүртэлх манжийн 10 хаанаас найман удаагийн Богдод бэлэглэсэн түүх соёлын дурсгалт зүйлүүд галд хайлжээ.

Бүрэн засагч хаан 1875 онд нас барахад Агваанлувсан балчир бага ч гэсэн очих ёстой байлаа. Энэ бол бүр Энх-Амгалангийн үеэс уламжлал болж ирсэн юмсанж. Гэсэн энэ уламжлалыг тэрбээр аймшиггүй зөрчив. Бие төлөөлөгчөөрөө шанзав Цэдэндоржыг илгээжээ. 

Түүний дараах нь Бадруулт төр хааны ээжийн 60 насны ой болов. Тэрхүү ойд Агваанлувсан бас л очих ёстой байсан ч очилгүй хамба номун хан Лувсанчоймбол тэргүүтэй дөрвөн хүнийг явуулжээ. Агваанлувсан эрийн цээнд хүрсэн үедээ ч манжийн хааны удаа дараагийн урилга заллагыг янз бүрээр аргацаан хүлээж авдаггүй байснаараа түрүүчийн долоон богдоос ялгардаг.

                                           

                                                          “Монголын найман Богд” номноос                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    

Цонжийн чулуу зорихуй

Харандаан хад хэмээн олонд  танил болсон баганалаг хүрмэн чулуун тогтоцууд нь сүүлийн үеийн судалгаагаар Монгол нутагт 20 гаруй газарт байдаг, тийм ч ховор тогтоц биш болтой.  Шинжлэх ухааны тайлбар нь хүрмэн чулуу буюу магма  нь хайлмаг үедээ асар өндөр даралтанд орж, царцахдаа талст хэлбэртэй болж тогтдог байна. Байршлын  жагсаалт нь Дорноговийн Дэлгэрэх сумын Цонжийн чулуу, Говь-Алтайн Тайширын Хомбого толгой, Архангайн Жаргалант сумын Салхитын хясаа, Баянхонгорын Шинэжинстийн хүж

хад,  Архангайн Түвшрүүлэх сумын Бүрдний харандаан хад гээд л үргэлжилдэг байх нь. Эдгээрээс хамгийн зөв хэлбрийн,тэгш талст үүсгэн тогтсон нь Цонжийн чулуу.

Дорноговь аймгийн Дэлгэрэх сумын нутаг дахь Цонжийн чулууг үзэх хүсэл бол эрт төрсөн. Бас элчилгүй уудам говийн эл нутаг миний сэтгэлийг татдаг байсан нь аавтай минь холбоотой. Миний аав Монголын анхны геохимич Я.Нархүү 1968 онд Москва хотын Их сургууль төгсөж ирээд, ажлын гараагаа Монгол-Болгарын хамтарсан экспедицийн бүрэлдхүүнд,   Дорноговь аймгийн Дэлгэрэх сумын нутгаар хөндлөн гулд явж байсан байх юм. Залуу халуун насандаа, аавын минь геологчийн алхаа барин, алхаж явсан энэ л нутагт очиж нэг үзэхсэн гэсэн бодол тээсээр явлаа.

Санаж явбал бүтнэ ээ гэж... Сайхан тохироо бүрдэж, эхнэр охинтойгоо  дорнын говийг зорих боломж гарлаа. Дэлгэрэх рүү хаагуур л бол хаагуур очиж болох ба зам бүхэн Дайду хүрнэ гэх эртний үг яг дүйцэнэ. Бид гурав шууд давхиад хүрэхийг төвдсөнгүй, олон замаас Хөдөө арлаар дайран, Хэрлэн мөрнөө гарч урагшлахаар төлөвлөв.

Эртлэн дорно зүг зорин, Хэнтий аймгийн Жаргалтхаан сумаас урагш салж Дэлгэрхаан  руу 40 гаран км шороон замаар давхисаар, эртнээс олон түмнийг илааршуулж, эдгээж ирсэн Тосон нууранд ирлээ. Сумын төвөөс 5 км зайтай Аварга, Тосон гээд хоёр нуур байхаас, Тосон нуураа тойроод  амралт, сувилал, хувийн гэр , байшин битүү. Гэвч тус тусдаа хашаа, хаалт хийчихсэн, ер нь замбараагүй, учир нь үл олдох газар аж.

Тосон нуураас урагш 10 км яваад, бидний зорьж ирсэн, “Монголын нууц товчоо” хэмээх гайхамшигт өв соёлыг өлгийдэн авсан Хөдөө аралд хүрнэ. Хэрлэн мөрөн Хэнтий ханаас эх аван урагш урссаар зүүн эргэж , их тохой үүсгэх ба  Хэрлэнбаян улаан уулаас урагш, Хэрлэн тооно уулын  зүүн бие дэх Цэнхэрийн гол, Аваргын голоор хашигдан  үүссэн арлыг “Монголын нууц товчоо”-ны төгсгөлийн 282-р бүлэгт  гардаг “Их хуралдай болж, хулгана жилийн хуран сард Хэрлэний Хөдөө арлын Долоон болдог, Шилхэнцэг хоёрын завсар хааны орд бууж байхад бичиж төгсгөв”хэмээн өгүүлсэн Хөдөө арал мөн хэмээн эрдэмтэд баталжээ. Хэрлэнбаян улаан уулын өвөр дэх долоон жижиг толгойг одоо нутгийнхан Долоод гэдэг ч түүнийг эртний Долоон болдог мөн хэмээн бас нотолсон байх юм.

1990 онд “Монголын нууц товчоо” зохиогдсны 750 жилийн ойд зориулсан дурсгалын хөшөөний дэргэд зогсож байхад Монголын гурван ч хаан, Өгөөдэй, Мөнх, Есөнтөмөр нар их ор сууж, түм түжигнэж, бум бужигнаж байсан түүхт газар шүү дээ хэмээн омогших сэтгэл төрнө. Хөшөөний урдхан талд  Чингис хааны Аураг ордны туурь байх ба малтлагаас гарч ирсэн эд өлгийн зүйлсээр нь музей байгуулж, зорьж ирсэн аялагчдад дэлгэн үзүүлж буй нь их сайхан санагдлаа. Аураг гэдэг нь эртний агуулах, хадгалах сав гэсэн утга бүхий үг бөгөөд одоо үед сунжирсаар Аварга болжээ.

Аураг орд нь уртаашаа 1200 метр, өргөөшөө 500 метр талбай эзлэн дөрвөн хэсгээс бүрдэх том газар ч, гадуураа хэрэм хашаагүй байсан аж. Чингис хааны дөрвөн хатан нэг, нэг ордтойгоос Хөдөө арал дахь Аураг ордны хэргийг Бөртэ үжин эрхлэн явуулдаг байжээ. Ордноос холгүй, Аваргын голын өмнө этгээдэд  их хаадын хүртэж асан Аваргын рашаан бий. Зун цагт энд олон машин тэрэг эгнэн зогсож, хүмүүс рашаанд дугаарлан зогсох нь нилээн хөлтэй харагдана.

Бид Хөдөө арлаас Хэрлэнгээ өгсөж , Төв аймгийн Баянжаргалан сумын нутагт голоо гүүрээр гарч, Иххэтээр Дэлгэрэх орох төлөвлөгөөтэй байсан ч Хэнтийн Баянмөнх сум шинэ бетонон гүүртэй болсон гэж сонсоод Хэрлэн тооно уулын зүүн сугаар ороон өмнийг зорилоо. Чингис хааныг нас барснаас хойш 9 жилийн дараа өмнөд Сүн улсын аялагч “Чингис хааны шарилыг Хэрлэн мөрөн эмжин урсаж байна” гэж тэмдэглэн үлдээсэн байдаг ба эрдэмтэд Хэрлэн тооно уулыг хэлжээ хэмээдэг нь үнэхээр Хэрлэн мөрөн,Хэрлэн тооно уулыг эмжин урсдаг билээ.

Баянмөнх сумаас Галшарын замаар гарч,  давхисаар Оч багаар дамжин, Хужиртын хийд хүрлээ. Хуучны Сэцэн хан аймгийн Бишрэлт вангийн нутаг дахь энэ хийдэд 500 гаруй лам хурал хурдаг номын газар байсан нь хэлмэгдэн сүйрч , одоо туурин дээр нь шинэ хийд сэргээн босгожээ. Тогтмол ном хурдаггүй болтой, эзгүй байна лээ.

Хийдээс зүүн урагш хэсэг яваад, Дэлгэрэх рүү салж болох байсан ч Цонжийн чулуу маань Сүхбаатар аймгийн Түвшинширээ талдаа, бас айл амьтан ховор, эзгүй энэ их бэсрэг уулсын дунд цагаан зээр ёстой л мянга мянгаараа бэлчих нь, тэр нь их, энэ нь цөөхөн сүрэг гэж өөрсдийгөө баясгаж явсаар Түвшинширээ сум хүрэлгүй нэгэн намхан уулын өвөрт майхан юугаа босгож хоноглолоо.

Өглөө бослоо. Цайллаа. Түвшинширээ сумын төвөөр дайрч, замаа сайн заалгаж авав. Олоход бол их л төвөгтэй санагдлаа. Залаа уулынхаа араар явсан ч, өмнүүр явсан ч очих нь бол очино. Алсаас харагдахгүй, тулж очиж байж л үзэгдэнэ. Дэлгэрэх сумын нутагт ортол 60, 70 км огт айл байхгүй. Зам бол олон сална, гэхдээ л бараг зам болгон Дэлгэрэх орно. Болохгүй бол Дэлгэрэх талаасаа айл амьтан зусландаа гарчихсан, олоход амар 20 орчим л км. За нэг иймэрхүү яриаг 2 ч хүнтэй хийсэн дээ.

Залаат уулын өврөөр явлаа. Өгөөмөрийн говийнхоо захыг бариад сайхан явж байтал хөөж явсан зам маань нэг булаг дээрээс огцом урагшаа чиглээд явчихлаа. Арай л биш санагдаад, холдолгүй буцаж булаг дээрээ ирэв. Харлаа, хойшоо нэг бүдэг зам байна аа, дагаад явж байтал, бодож байсан зүгээс минь ашгүй нэг зам ороод ирэхээр зүг нь юм даа гээд дагалаа. Намхан уулсын дундуур, зээрийн сүрэгнээс өөр эзэнгүй газраар 60 орчим км давхисны эцэст эхлээд тэмээ, дараа нь энд тэнд хэсэг бусаг адуу тааралдаж эхэлсэн нь айл ойртож буй шинж буй заа. Удалгүй алсад бөндийсэн цагаан гэрүүд харагдаж эхлэх нь сайхан.  Ашгүй хонь хариулж яваа хүү ч гараад ирлээ. Зорьсон газраа асуутал, тусч хүү маань “ холгүй ээ, би заагаад өгье” гээд л мотоциклынхоо ард суулгаж аваад нэг ухаа даваад жижиг бор толгойн дэргэд хүргэж ирсэн нь бидний зорьж ирсэн Цонжийн чулуу маань байлаа. Бид бараг дэргэд нь ирчихсэн байж.

Говийн намхан уулсын дунд буй дотроо бяцхан тогоо хэлбрийн хонхортой  энэ жижигхэн толгой Монгол нутгийн минь гайхамшигтай нэгэн шигтгээ юм аа. Харандаан чулуунууд нь үнэхээр гайхалтай, хүн урлаа юу гэмээр зөв, тэгш талст үүсгэсэн харагдана.  Дотроо аялагчдад зориулан байгалийн чулуугаар нь сандал ширээ бүтээж тавьжээ. Тэр бүр хүмүүс зорьж ирдэггүй, алс хол болохоор хаа очиж ил задгай хог, шил лааз харагдсангүй нь сайшаалтай. Зочдод зориулсан ширээнээ сууж бид гурав өдрийнхөө цайг уучхаад, зорьж ирсэнийх худалч хүнд бол чулуу болгонтой нь л зургаа авахуулсан даа.

Хэсэг саатсаны дараа Дэлгэрэх сум руу хөдөллөө. Зам саадгүй 20 гаруй л км юм.  Дэрст ухаан намхан уулсаас сугарч, Чандмань толгойн нилээд өмнүүр саадгүй давхисаар сумынхаа араас оров.

Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошуунаас таслан авч байгуулсан Дорноговь аймгийн Дэлгэрэх сумын, хээр тал, говь хосолсон энэ л уудам нутагт, аав минь эрдэс баялгийг нээж илрүүлэхээр анхны алхамаа хийж байсан байх нь. Хараа цуцам их талыг ширтэн зогсоход, алхаа барьсан аав минь энэ л алсыг бас итгэл дүүрнээр харж зогсох мэт харагдан, сэтгэл булаана. Сайхан нутаг юм аа. Сумын төвд дэлгүүр хэсэх зуур ширүүн бороо дайран өнгөрч, ган гачигт ангаж цангасан газрыг бага ч гэсэн чийглэхэд, энэ нутагт бороо дагуулан ирэх ерөөлтэйдээ ихэд олзуурхан билэгшээж байлаа.

Дэлгэрэх сумаас  баруун урагш чиглэн гарахад, 10 орчим км яваад нэгэн намхан хар уул таарах нь өвөртөө, тэртээ МЭӨ 2000 жил буюу хүрлийн дунд үед хамрагдах шоргоолжин булшны дурсгал, наашлаад хүннү, бүр Их Монголын үед хамаарах олдворуудыг агуулсан Чандмань хар  уул билээ. Энэ уул төмрийн хүдрийн агууламж ихтэйгээс хар өнгөтэй харагдах ба уулынхаа ар шил дээр аль хэдийн уурхай ажиллаад эхэлжээ.

Зам Чандмань хар уул харагдаад урдуур, хойгуур нь хоёр сална. Урдуур нь гарвал аймгийн төв Сайншанд хот хүрнэ. Арын зам нь Алтанширээ сум руу шулуун хөтлөх бөгөөд энэ бол бидний замнасан зам бөгөөд Дорноговь аймгийн Алтанширээ сумын Ширийн чулуун дахь Сэнжит хадыг зорьсон юм.

Зам бол яах вэ, говийн дэржигнүүртэй замаар 70 орчим км гүйгээд л Алтанширээ сумын төв орно. Ширийн чулуу маань сумын төвөөсөө хойшоо 45 км зайтай. Монголын их боржингийн бүсэд хамаарах эл газар, байгалийн тогтоцоороо Бага газрын чулуутай ихэд төстэй, ялгаатай нь ус ховор тул аргаль, янгир үгүй гэнэ. Хойноосоо урагш 15 км үргэлжлэх, 2 км орчим өргөн, үелэн өрсөн мэт боржин чулуун бүлэг, бүлэг хаднуудын дундуур сүлжин явахад янз бүрийн хэлбэр дүрстэй тогтоцууд их байхаас, нутгийн зохиолчийн онож хэлсэн “Байгаль ээжийн цонх” гэх нарийн хэсэгтээ 1 метр орчим, зарим газраараа 2 метр ч хүрэх өвөрмөц нэгэн сэнжит хад бий. 

Энэ хавийн уулс хад нь өвөлдөө нөмөр нөөлөг болтой олон бууц өвөлжөө байх юм. Зундаа амарч зугаалахад тохиромжтой, үзэж харах зүйл ч их, дэргэдээ бүр амралтын газартай юм.

Ширийн чулуунаас Тойг багаар дамжин Айраг сум хүрэхэд  100 км, зам төөрөх будилах юмгүй, шулуухан. Бороотой уралдан шуугиулсаар Айраг сум хүрч, төв замтайгаа нийлсэн бид, Чойр хүрэлгүй, үргэлж сэтгэлийг минь татдаг, үзэсгэлэнт Чойрын богд уулнаа хүрч, нөмөр газар бараадан, майхан саваа барьж тухлав. Сайхан хоолны дараа салхины сэвшээнд бүүвэйлэгдэн нам унтлаа.

Өглөө нартай уралдан чоно хүртэл амиа даатгадаг гэх Чойрын богд уулаа тойрон хэдэн аргаль хонь харчих санаатай хөдлөв. Тэнгэр ивээж, нарны эсрэг таарсан ч хэд хэдэн сүрэгтэй таарлаа. Азтай л байна, харагдахгүйгээ тулбал бас харагдахгүй шүү.

Улаанбаатар хотоос холгүй 200 гаруй км зайтай, байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, 200, 300-гаар тоологдох аргаль  хонь бэлчих энэ ууланд аялаж явахад сайхан мэдрэмж төрж, сэтгэл хоргодоод байдаг юм. Нэрний тухайд Чойр гэдэг нь буддын шашны, гүн ухаан судалдаг салбарыг хэлдэг бөгөөд  энд зүүн жанжин Чойрын хийд  гэж 1500 лам хурал хурдаг,  том суурин газар байсан нь 1938 оноос хойш туурь болон үлджээ. Хаднаа гайхамшигтайгаар сийлж урласан эрчүүдийн шүтээн Дагвасүндэл бурхан, урт наслахын ерөөлтэй Цагаан дарь эх байхаас гадна хүүхдэд ээлтэй Хүүхдийн овоо, хүсэл бүхнийг биелүүлэгч Хүслийн хад гээд л сонирхолтой, харууштай газрууд элбэг.

Удтал хэсүүчилж, өдрийн хугасыг өнгөрөөсөн Чойрын богд уул ард үлдэж, Улаанбаатар руугаа зүглэснээр, чихээр сонсож байснаа нүдээрээ харж, сэтгэлийг таашаал эдэлсэн гайхалтай нэг аялал ийн өндөрлөлөө.    

Дархадын цэнхэр хотгор

Цагаан бөлбөө буюу бадамлянхуа нь тогтмол нуур цөөрмийн усанд өглөө дэлбээгээ нээж орой нь хумьдаг, Монгол орны улаан номд бүртгэгдсэн нэн ховор олон наст цэцэг. Монголчууд мөн Усан хатан хаан хэмээн өргөмжлөн, хиргүй тунгалагийг билэгдэн соёмбо үсгийнхээ доор залсаар ирсэн билээ. Нуурын усан дотор ургаж, нуурын мандалд дэлбээлдэг эл цэцэг Их нууруудын хотгорын Хар ус нуур, Идэрийн голын хөндийн нэгэн жижигхэн нуур, Дархадын хотгорын  Цэцэгт нуур гээд л цөөхөн, тун цөөхөн газар гайхамшигаа дэлгэн үзүүлдэг байна. Бид энэ содон цэцгийг харчих санаатай Дархадын хотгорын Цэцэгт нуурыг сонгон, зуны эхэн сард Улаанбаатараас Дархан чиглэлд гарсан юм. Найрамдлын Дархан хотноо хүн хүчээ нэмж, ачаа бараагаа цэгцлэн аялалдаа идэвхийлэн бэлдсээр нэгэн өдрийг барав.

Дархан хотоос яарамгүй гарч цэвэрхэн, цэмцгэр Эрдэнэт хотод тохилог, тавлаг “Gemstone” буудалд тухлан алжаал юугаан тайлж өдрийн хоол зооглон, хотоор зугаалцгааж, Баян-Өндөр хайрханы өвөрт босгосон 22 метр өндөр бурхан багшийн сэрэг дүрийг сонирхон сүсэглэж, өдрийг тун чиг сайхан өнгөрөөн цаашилцгаалаа. Булган хотоор шууд дайраад өнгөрсөнгүй, Хатанбаатар Магсаржавын бунханг зориуд зорьж очсон ч цайвар цэнхэр хаалга нь цоожтой дуулга хэлбэрийн эзгүй бунхан л угтав. Уг нь музей ажиллаж байх болов уу л гэж бодсон юм. Гэхдээ л бунханг тойрч, энэ Монголын төлөө амь хайргүй олон тулаан хийсэн ч нэг ч ялагдаж яваагүй их хүнд хүндэтлгэлээ илэрхийлсээн. Амралт аялал хослуулж яваа манайхан нэг их газар хороохоор шамдсангүй, Булган хотоос холдолгүй  Хан жаргалант уулын өвөрт, Чацартын голын хөвөөнд хоног төөрүүлэхээр бууцгаасан нь хүүхэд багачуудад ихэд таалагдаж байгаа болтой. Амралтын газраар л нэг тарж бутарсан, тоглож хөөрсөн хүүхдүүд. Харин маргаашийн мандах нарнаар Түлүүгийн даваанаа, шинэ өдрийг угтаж, алсын бараа ширтэн зогсоцгоож байлаа. Зарим нь бүр ой руу захлан өнгө өнгөөр алаглах цэцэгсийг бахдан, зураг хөрөгтөө харамгүй цагийг зарцуулсны дараа даваанаас буун, Мэргэн хөтлөөр даван төв замаасаа салж, Уран уулынхаа чанх өмнө арваад км алслагдах Тулга уулын тогоонд өглөөнийхөө цайг ууцгаахаар тухлав. Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын нутагт багтах эртний галт уулын үлдэгдэл эдгээр бэсрэг уулсыг хүмүүс Уран тогоо гээд л нэг уул мэт ойлгох нь элбэг. 

Гэвч Тулга, Тогоо, Жалавч, Уран гээд л бүгд өөр өөрийн өвөрмөц хэлбэр хэмжээтэй өөр өөр уулс. Бидний цайлсан Тулга уулын тогоо нь гурван газраараа сэтэрч тулгын гурван чулуу мэт хэлбэртэй болсон бол зэрэгцээ Тогоо уул нь амсар нь сэтрээгүй бүтэн, хонин тогоо мэт содон. Тогоо уулын баруунтаа Жалавч уул байх ба ганцхан газраар сэтэрчээ. Эдгээр уулсыг 20000-25000 жилийн өмнө унтарсан галт уулс гэх. Тулга уулын тогоон дотор элдэв содон сэнж бүхий хад чулуу элбэгээс гадна түүхийн дурсгалт хөшөө, тахилын байгууламж бас цөөнгүй харагдана. Тулга уулнаас Тогоо уулын тогоо руу өнгийхийн тул чамгүй хөөрхөн алхалт хийсэн бид энэ хавьдаа үд өнгөрөөлөө.

Сайхан бүхнийг харах гэж чамгүй ядарцгаасан ч цаашлах замаа хөөж, хүрмэн чулуун хавцлаар урсан өнгөрөх Сэлэнгэ мөрний цутгал Хануй голыг гүүрээр гарч энэ өдрийн эцсийн цэг, Шарга нуур луу шууд салж болох байсан ч Баян-Агт сумын төвд дугуй янзлуулах хэрэг гарсан тул сум руу зорьж, ажлаа амжуулангаа үзэж, харсан сумдынхаа тоог нэгээр нэмэв. Эндээс Шарга нуур маань баруун өмнө зүгт арав гаран км зайтай. Бид шуугиулсаар нуурын эрэгт хур бороо дагуулсаар л буусан даа. Шингэх нарны туяанд шувуудын шулганалдах чимээг даран, жаргалтайяа баясах манайхны инээд цалгиан дунд өнгөрөөсөн Шарга нуурын дэргэдэх тэр нэгэн үдэш энэ аялалын бас нэг чимэг байсан.

Өглөөний цай сайхан байлаа. Нуур хөвөөлж хэсэг алхлаа. Багачууд ч босож цааш аялахад бэлэн болжээ. Шарга нуурын хойд эргээр түүхийн дурсгалууд, хиргэсүүр их элбэг юм. Голдуу тахил тайлгын зориулалттай, эд өлгийн зүйлс ховор гардаг гэдэг утгаараа ухаж төнхөөгүй үлдсэн болтой.Бид Залаатаар давлаа. Залаат бол Хөвсгөл, Булган аймгийг зааглан сүндэрлэх ДТД 1900м өндөрт орших сүрлэг даваа. Даваа уруудаад л 20 гаруй км давхиад,  саатах юмгүй Рашаант сум хүрнэ. Хуучны Сайн ноён хан аймгийн Мэргэн гүний хошууны нутаг, рашаан усаар элбэг арвин гэх энэ суманд сайхан сэгсэрсэн цуйван шажигнуулчихаад хойш хөдөллөө. Бид арай намыг нь бодож Тариатаар давалгүй Хамар даваагаар даван Сэлэнгэ мөрний хөндий рүү орсон юм. Олон жилийн өмнө Мөрөн талаасаа нэг удаа Тариатын даваагаар давж билээ. Манантай сэрүүхэн өдөр ч таарсан, уул үүл нь нийлсэн мөн ч сүртэй байсан шүү. Даваанаас их мөрөн хүртэл олон янз өнгө төрх, уул ус, элст манхан, мод ургамал гээд л үзэсгэлэнтэй, харууштай сэтгэл татам байгаль дундуур л давхина. Сэлэнгэ мөрнөө хөвдөг гүүрээр гарч, 5 км яваад л төв замтай нийлнэ.

Мөрөн хотод  хальт дэлгүүр ороод л шууд Хатгал чиглэн хөдөлж, өглөө Булган аймгийн Шарга нуурын эрэгт байсан бид, орой нь Цахир толгойн өвөрт, цалгилан долгилох далай ээжийн дэргэд, гэр буудалд тухалсан байлаа.  Бидний очих үетэй зэрэгцэн Монголын минь ганц хөлөг онгоц “Сүхбаатар” зуны гараандаа бэлтгэн энэ жилийн анхны аялалаа хийж байсан тул энэ завшааныг ч бид алдсангүй, далай ээжтэйгээ, дээгүүр нь хоёр цаг гаран хөвж мэндчиллээ. Тасалбар түгээгүүр дээр нэг хөгжилтэй явдал болсон нь хүүхдүүдэд хүүхдийн тасалбар авах гэж томчуудынх нь насыг дарж ядаж байхад, багачууд нь том болох гэж насаа нэмж, зүгээр ч үгүй тасалбар түгээгчтэй өөрсдөө тулж харьцацгаах юм. Зохицуулах гэж бөөн инээдэм болов.

1987 оны зун аав ээжтэйгээ бидний таван хүүхэд анх Хөвсгөл далайн эрэгт ирж шинэхэн ирсэн энэхүү “Сүхбаатар” хөлгөөр Хатгалаас Ханх, Ханхаас Хатгал руу хонон өнжин аялаж байж билээ.  Бараг 30 жилийн дараа өөрсдөө, үр хүүхдүүдээ дагуулан, эжий аавтайгаа аялаж явсан энэ онгоцоор тэр их далайд хөвж явах нь бас л нэг сайхан мэдрэмж.

Далайд ирснийх Жанхай давж нилээд өгсөн, Тойлогт нуур хүрч, их бага хоёр нуурынхаа дунд, саглагар модны сүүдэрт майхан саваа буулган хэд хонохоор төхөөрцгөөлөө. Далайн эргийн хөвөөн дээр хоёр өдөр шинэ загасны шөл уусан шигээ, завиар нааш цааш сүлжин, зугаатай өнгөрөөсөн нь манай хэдэн хүүхдүүдэд ихэд таалагдсан болтой одоо ч дурсан ярина. Сэтгэлд нь хоногшихоос ч аргагүй дээ. Тойлогтоос Ар давхар уулын дэргэдэх Хүслийн хад хүртэл тунгалаг, цэнгэг их далай дээгүүр хөвөхөд талдаа л бараг цаг гаран давхина. Зах хязгааргүй үргэлжлэх Хөвсгөл нуур сэтгэл булаах ч түүнтэй зэрэгцэх шувууд ихээр чуулах, өтгөн мананд дарагдан буй Тойлогт нуур ч бас гайхалтай.

Далай ээжийн дэргэдэх сэтгэлд хоногшсон өдрүүд ард хоцорч, нэгэн тунгалаг өглөө цаашлах замаа хөөлөө. Аялах ч сайхан шүү, спидометрын заалт ихсэх тусам л урд минь шинэ зам, шинэ нутаг. Давааны цаана даваа, уулсын цаана уулс.

Жанхайн даваан дээр тува гаралтай, цаатан отог дээр буун урц юугий нь сонирхон, багацуул цаа буга унан, айж уйлж, инээж хөхөрч,  хэсэг хөгжилдөж аваад ,Хатгалд сааталгүй урагшлан, Өлхөн сайрыг гарч төв замаасаа баруун салж Өрхтийн агуйгаар шагайн, Цагаан чулуутаар дайран, Хөлөртийн уулсын тагаар, Байшинтын даваагаар давж Улаан-Уул сум чиглэв. Өндөр ч,сүрлэг ч даваа юмаа, дээш өгсөх тусам чулуу элбэгшиж, дов сондуул нь олширч бартаатай болж байна шүү. Даваа уруудаад  Торойлог нуураар дамжин, Бэлтэс хүрэхийн өмнө  намгархаг хөрст эрэгтэй, эвгүй том чулуун гарамтай Ар Гялаадын голыг гарсан даа. Цааш харин сааталгүй Бэлтэсийн гол хүрч, гүүрийн дэргэдэх гуанзанд нь нэг сайхан цуйван сэгсэрч өгөөд л алдарт Тоомын даваа өгслөө. Даваанаас алсад Улаан тайгийн уулс үзэсгэлэнтэй хөхрөн харагдана. Бас л сайхан даваа даа. Тоомын даваанаас Өлийн даваа холгүй.

Халхын Автай сайн ханы хүү Цэнгүүн баатар хунтайжын 500 жилийн өмнө босгосон их овооны хоёр талаар дархадын бөө нар 12 овоо бүтээсэн нь өдгөө Дархадын 13 овоо гэх болжээ. Өлийн халзан даваан дээр бас нэг сонирхол татахуйц зүйл байгаа нь “Таныг их Монголын эцэг өвгөдийн алтан бууц Эргүнэ кун угтаж байна” гэсэн Монголчуудын гарал үүсэлтэй холбоотой ганц домог, Эргүнэ кун бол Шишгэдийн хотгор, түүний эх Хөх эрэг, Гун гол мөн хэмээн баталсан дурсгалын самбар юм. Энэ самбарт МЭ 560-аад онд хожуу Түрэгийн үед монгол угсааны нохос, хиян хоёр аймаг одоогийн Ховд аймгийн Баатар хайрханы орчимд түрэгүүдэд цохигдон зугтаж , Алтай Хангайн нурууг орхин явсаар Шишгэдийн хотгор руу ордог ганцхан жим Өлийн даваагаар даван бууж нутагласан хэмээгээд яагаад Эргүнэ кун мөн болох тухай 3 нотолгоо бичжээ.

1207 онд их хааны ууган хүү Зүчи ойн иргэд, хиргис, хорь түмэдийг дагуулахдаа энэ л даваагаар давж явж, бас 1757 онд шадар ван Чингүнжав манж нарт шахагдан ухарч, Өлийн даваанд ирээд, өөрийн цэргүүдээ тарааж, зуугаадхан хүн дагуулан Оросыг зорьсон түүхтэй билээ.  Өлийн давааг тонгойход л Дархадын цэнхэр хотгор, Хорьдол сарьдагийн уулс ын бишрэм үзэмж мэдрэгдэнэ. Даваанаас бууж, бэлд нь хүрэлгүй л өвөл зундаа гялалзаж байдаг Мөнх мөс угтана. Тэгээд Гун гол, сумын төв. Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сум нь дархад ястан голцуу суурьшсан Улаанбаатар хотоос 950 орчим км алсад орших Дархад, Шишгэдийн хотгорийн гурван сумын нэг. Бид хоноглохоор нэг сайхан зантай дархад айлыг сонгон, хашаанд нь буй илүү байшинд тухаллаа. Сумын төв гэхэд уран зургын галерей л гэсэн үг. Хажууд Хорьдол сарьдаг налайж, хойморт Саяаны уулс дүнхийнэ.

Маргаашийн нарнаар зорьж гарсан Цэцэгт нуур луугаа чиглэлээ. Бахмахын голыг гарч Хурганы нуур, Хулстайн нуурын дэргэд өглөөний цайг уух зуур байгалийн сайхныг л шагшиж сууцгаав. Дээд цагаан нуурынхаа дэргэдүүр өнгөрч, Шишгэдийн голыг хөвдөг гүүрээр гарч, Жаргалан голын хоёр ч салааг гармаар гарснаар Ренчинлхүмбэ суманд ирлээ. Эндээс Цэцэгт нуур чанх хойшоо 45 км. Сумаас хөдлөөд хэсэг  яваад, нэг  хуурай сайр хөндлөн гарч модноосоо цухуйхад л, нөгөө дуунд гардаг уул үүл нь нийлэн харагдах, умрын сайхан хангай байна. Баянгийн нурууны Ар Дархинт уул, Хонин өндөр уулын дундуур урсан гарах Ходон голыг гармаар гарч, Зуслан голын хөвөөнд ирэхэд үд өнгөрч, тэнгэрт цахилгаан цахилж, хур бууж эхэллээ. Нутгийн өвгөнөөр заалган байж Зуслан голоо гараад Цэцэгт нууранд хүрэв. Энэ удаа бидний аз дутаж бөлбөө цэцгээ харж чадаагүй ч, их багасаж байсан Цэцэгт нуур энэ жил усаа нэмжээ. Нутгийнхны Цэцэгт нуур маань дүүрэн устай сайхан байна. Цэцэг нь л харин жаахан оройтож гарах нь гэх яриа бидний сэтгэлийг гонсойлгосонгүй. Харин ч Дархадын хотгорын олон жижиг нуур цөөрөм ширгэж, ором төдий болсныг нүдээрээ харж явсных нэг ч гэсэн нуур нь усаар бялхаж байхыг харах баяртай байлаа. Нуур нь устай байхад цэцгийг нь үзэж амжих байлгүй дээ.

Бадамлянхау цэцгийн дэргэд баясаж, Цэцэгт нуурын эрэгт хэд хонох төлөвлөгөө маань огцом  өөрчлөгдөж хотгор болгондоо нуур, цөөрөм бүхий Дархадын хотгороор тойрч Цагааннуур сум хүрэхээр боллоо. Зуслан гол, Ходон голоо гарч багасаж дундарч байгаа Цойцон нуурын дэргэдүүр өнгөрч Шаргын гол, хөвдөг гүүрийн ард үлдэв. Нэрлэж ч амжихгүй олон ч нуур тааралдлаа. Дархадын хотгор нуур усаар үэнхээр элбэг юм. Хогоргын голоо бас л хөвдөг гүүрээр гарч Тарган нуурын хөвөөгөөр дархадын цагаан адуутай уралдан гишгэсээр Шишгэд голын гүүрэнд тулав. Голоо гарч Доод цагаан нуураа дагаж эмжсээр Цагааннуур суманд ирлээ.  Хуучин Загасны аж ахуй байсан, сум болоод удаагүй энэ жижиг суурин Хармайн голын хөндийд,  Цагаан нуурынхаа эрэгт, байгалийн сайхныг сонгон суурьшжээ. Эндээ хоноглов.

Өглөө нуурын эрэгт хэсэг зураглачхаад  үзэсгэлэнт Цацагт уул,  Тогост уулсын дундуур  давж, Ивэдийн голын гарам дээр саатан нутгийн сайханд автан, хэсэг нүд хужирлав. Хөгийн голын гүүрний орчим хэдэн хором саатаж зогссон нь алсад Тольжгийн боом харагдаж байвч, хадан дээрх сүг зураг нь цөөхөн, олоход төвөгтэй гэж сонссон тул очих уу, болих уу гэж шийдэж ядсаных билээ. Хөг аялгуу нийлүүлэн, шуугин урсах Хөгийн голыг модон гүүрээр гарч Улаан-уул сум руу шууд чиглэлээ. Баруун гар талд Улаан тайга, зүүн гар талд Хорьдол сарьдагийн нуруу, дунд нь бид Дархадын хотгороор гишгэж явна. Энэ үзэмж төгс цэнхэр хотгороор 2 өдөр аялаад, бүтэн тойрчихоод  Улаан-уул сумынхаа сайхан зантай, зочломтгой  айлдаа ирж, ёстой л гэртээ байгаа аятай тухаллаа. Бүр угаалгын машиныг нь авчирч байгаад л тоос шорооноосоо салав. Гэхдээ зарим нь голын ус хавьгүй дээр гээд гол бараадсан даа.

Дархадын цэнхэр хотгор бол ёстой л диваажин юм аа. Хүмүүс Швейцарьтай зүйрлэх. Швейцарьт очиж үзсэн биш. Гэхдээ Австри улсаас Альпийн нурууг давж Итали хүрэх завшаан тохиолдож билээ. Тэр Европын орон зайг Монголтой минь  жишиж болно гэж үү. Бас л давчуу шүү дээ. Монгол минь сайхан, уужим дэлгэр, дутуу юмгүй үзэсгэлэнтэй.  Бөлбөө цэцэгээ харж чадаагүй ч, бараг бүх нуураар сүлжиж явсан манайхан Өлийн халзан даваа, Тоомын даваа гээд л буцлаа. Ар,Дунд, Өвөр Гялаадыг гарч Хөндлөнгийн даваагаар давж Эрхэл нууранд хүрч Улаан толгойн ар шил дээр таньдаг айлдаа бууж, дайлж цайлууллаа. Наадмын бэлэг,хундан цагаан хонио төхөөрч  аваад, Улаан толгойн өвөрт буй Ази тивдээ хамгийн өндөрт тооцогдох 3.40 метр өндөр буган чулуугаар толгойлуулсан 5 буган чулуу, хэд хэдэн дөрвөлжин, дугуй хиргэсүүр бүхий цогцолборыг үзэж сонирхсон юм. Эл цогцолбороос Эрхэл нуур сайхан харагдаж байна. 

Эндээсээ нэг их холдсонгүй Гэзэгт уулын ар биед нөөлөг газар бараадан бууж, шинэ хонины шөл ууцгаан, зарим нэг махассан хүүхэд  үмхсөн өөхөө газар унагаачихаад, авч өгөхийн завдалгүй орь дуу тавин сандрахыг харан, баясаж хоноцгоолоо. 

Бидний хоноглосон газраас Арбулаг сум тийм ч хол биш, сумаар дайрч ус ундаагаа цэнэглэчихээд, төвөөс урагш арваад км-т харагдах Хотгойд түмний шүтээн Цагаан чулуутын овоог зорив. Хотгойдууд алсын бараа харагдац сайтай, наран ээвэр эл газрыг сонгон, шадар ван Чингүнжавыг 1757 онд Бээжинд цаазлуулсных нь дараа эрхий хурууг нь таслан авч, эх нутагт нь авчирч, эр биеийг нь төлөөлүүлэн, мөнгөн хайрцагт хийж , ёслол гүйцээн оршоосон гэдэг. Их гол овоог хавтгай чулуугаар метр гаруй өндөр  өрж, түүн дээрээ дахин багавтар үе бас л чулуугаар босгож, дээр нь модоор дөрвөн талт пирамид хатгаж, монгол гэрийг билэгдэн босгожээ. Их ов

ооноосоо дөрвөн зүг, дөрөв дөрвөн бага чулуун овоотой.

Энэ өндөрлөг газраас алсыг ширтэн зогсоход, их хүмүүний чадварлагаар эхлүүсэн их үйл хэрэг, бас боломжоо дутуу ашигласан байж ч мэдэх түүхэн үйл явдлууд, харамсалтай төгсгөл сэтгэлд буух нь уйтай.

Цагаан чулуутын овооноос урагш Сөртийн хөндий рүү бууж давхисаар Дэлгэр мөрний ар биед Улаан уушиг уулын өвөрт орших өвөрмөц буган хөшөөнүүдийн чуулбар Уушигийн өвөрийн цогцолборт ирлээ. Энд өөр хаана ч байхгүй оройн хэсэгтээ хүний толгойг урнаар дүрсэлсэн буган хөшөө байхаас гадна 3000-4000 жилийн настай ч элэгдэж балраагүй тод хээтэй буган хөшөө ч бий.  Мөрөн хотоос баруун тийш 20 гаруй км-т байх эл газар 15 буган чулуу, олон тооны хиргэсүүр булштай, манай өнө эртний түүхийг хадгалсан содон газруудын нэг.

Энэ өдөр гадаа температур +36 градус зааж байлаа. Дэлгэр мөрний хөвөөн дээр, дэргэж дэрвэж өслөө дөө гэдэг шиг усанд хэсэг сэрүүцэж аваад Мөрөн хот руу шидлээ. Тэнд нэг их саатсангүй, Мөрөн хотын парк, талбайтай нь дөнгөж танилцчихаад, халуунаас зугтаан машиндаа сууж аваад, шинэхэн замаар Тосонцэнгэл, Их уул сумдаар шүргэж, Намнан уулынхаа араар намнасаар Булган нутаг хүрлээ. Хутаг-Өндөр сумын Гуртын гүүрээр Сэлэнгэ мөрнөө орхихын  өмнө усанд сэрүүцэн хэсэг саатсан. Ёстой нар шарсан, зуны аагим халуун өдөр байлаа. Зам салах биш, үргэлжлүүлэн давхисаар хоноглохоор зорьсон Уран ууландаа ирэв. Хөвсгөл Булган хоёр аймгийг холбосон, төв замын дэргэд шахуу харагдах энэ унтарсан галт уул нь ДТД 1686 метрийн өндөрт орших ба дотроо тогоотой, тогоон дотроо нууртай, хажуу хавирга нь халзан, араараа модтой, үнэхээр үзэсгэлэнтэй, үзүүштэй газар даа. Бид ч хоноод өглөө нь тогоо руу нь авирч, зарим нь ч бүр бууж нуурын уснаас амсав. Эндээс арваад км яваад Мэргэн хөтөл дээр бидний энэ удаагийн аялалын тойрог битүүрч, гэрийн зүг хүлгийн жолоо сунгалаа. Аялах сайхаан.